Có một thực tế mà tôi gặp khá nhiều trong quá trình tư vấn cho các gia đình.
Cha mẹ đưa con đến với vẻ mặt đầy lo lắng và câu hỏi quen thuộc “Chị ơi, con em có phải bị tự kỷ không?”
Điều khiến họ lo sợ thường bắt đầu từ những biểu hiện như con đột nhiên ít nói, thu mình, không thích giao tiếp, không nhìn vào mắt người khác, chỉ thích ở một mình, học sa sút hoặc xuất hiện những hành vi lặp đi lặp lại.
Thoạt nhìn, những biểu hiện ấy khá giống trẻ tự kỷ.
Nhưng sau khi khai thác toàn bộ quá trình phát triển, lịch sử gia đình và những gì đứa trẻ đã trải qua, câu trả lời đôi khi lại hoàn toàn khác.
Đứa trẻ không mắc rối loạn phổ tự kỷ. Điều trẻ đang mang là một sang chấn tâm lý chưa từng được nhìn nhận đúng.
Đây là một trong những nguyên nhân khiến không ít trẻ bị chẩn đoán nhầm, can thiệp sai hướng và đánh mất cơ hội phục hồi trong giai đoạn quan trọng nhất của sự phát triển.
Điều đáng nói hơn là sang chấn tâm lý ở trẻ em hiện nay đang ngày càng phổ biến nhưng lại dễ bị che lấp bởi những biểu hiện bên ngoài giống các rối loạn phát triển.
Nếu người lớn chỉ nhìn vào hành vi mà không hiểu nguyên nhân phía sau, chúng ta rất dễ gọi sai tên vấn đề. Khi gọi sai tên, việc giúp trẻ cũng sẽ đi sai hướng.
1. Sang chấn tâm lý và tự kỷ không phải là một
Điều đầu tiên cha mẹ cần hiểu là sang chấn tâm lý và tự kỷ là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau, mặc dù ở một số thời điểm chúng có thể biểu hiện khá giống nhau.
*Tự kỷ là một rối loạn phát triển thần kinh.
Nghĩa là ngay từ những năm đầu đời, não bộ của trẻ đã phát triển theo một cách khác biệt.
Sự khác biệt này ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp xã hội, tương tác, ngôn ngữ, hành vi và cách trẻ tiếp nhận thế giới xung quanh.
Những đặc điểm ấy thường xuất hiện rất sớm, kéo dài theo thời gian và mang tính ổn định.
*Trong khi đó, sang chấn tâm lý không phải là một rối loạn phát triển thần kinh.
Đó là hậu quả của những trải nghiệm khiến hệ thần kinh của trẻ bị đặt trong trạng thái sợ hãi, bất an hoặc căng thẳng kéo dài.
Một đứa trẻ vốn phát triển hoàn toàn bình thường vẫn có thể thay đổi rất nhiều sau khi trải qua những biến cố như bị bạo lực, thường xuyên bị la mắng, bị bỏ mặc về cảm xúc, bị bắt nạt, chứng kiến bố mẹ xung đột, ly hôn hoặc mất đi người thân.
Não bộ của trẻ khi ấy không còn tập trung cho việc học hỏi và phát triển như trước.
Điều duy nhất mà não ưu tiên là làm sao để tồn tại.
Chính cơ chế sinh tồn ấy tạo ra rất nhiều biểu hiện khiến người lớn dễ nhầm lẫn với tự kỷ.
Nói cách khác, tự kỷ là sự khác biệt trong quá trình phát triển của não bộ.
Còn sang chấn tâm lý là phản ứng của một bộ não từng phát triển bình thường nhưng bị tổn thương bởi những trải nghiệm đau đớn.
Hai con đường khác nhau có thể dẫn đến những biểu hiện bên ngoài khá giống nhau, nhưng bản chất hoàn toàn không giống nhau.
2. Vì sao trẻ sang chấn tâm lý lại có biểu hiện giống trẻ tự kỷ?
Đây là điều khiến nhiều cha mẹ băn khoăn.
Nếu con không mắc tự kỷ thì tại sao lại ít nói, tránh giao tiếp, không nhìn vào mắt người khác, thích ở một mình hoặc có những hành vi lặp đi lặp lại?
Câu trả lời nằm ở cách bộ não phản ứng trước nguy hiểm.
Khi một đứa trẻ phải sống quá lâu trong môi trường khiến mình luôn cảm thấy bất an, hệ thần kinh sẽ bước vào trạng thái phòng vệ.
Lúc này, não bộ không còn ưu tiên việc học tập, giao tiếp hay khám phá thế giới.. Não ưu tiên sự sống còn. Đó là cơ chế hoàn toàn tự nhiên. Bởi đối với bộ não, một môi trường đầy đe dọa luôn quan trọng hơn việc học nói, học chơi hay kết bạn.
Khi ấy, trẻ có thể thu mình vì sợ bị tổn thương thêm. Trẻ tránh giao tiếp vì con người không còn đem lại cảm giác an toàn. Trẻ không nhìn vào mắt người khác vì ánh mắt đôi khi trở thành một nguồn áp lực.
Có trẻ ngồi hàng giờ trong góc phòng, không phải vì không muốn kết nối, mà vì não bộ của trẻ đang cố gắng giảm bớt mọi kích thích từ môi trường.
Một số trẻ xuất hiện những hành vi lặp đi lặp lại như đung đưa người, xoắn tóc, cắn móng tay, ôm chăn hoặc ôm thú bông.
Những hành vi này nhiều khi không phải là dấu hiệu của tự kỷ mà là cách hệ thần kinh tự điều hòa để giảm căng thẳng.
Ngoài ra, trẻ sang chấn còn có thể giảm khả năng tập trung, ngủ không ngon, dễ giật mình, hay cáu gắt, học tập sa sút hoặc mất dần hứng thú với mọi hoạt động từng yêu thích.
Nếu chỉ nhìn vào từng biểu hiện riêng lẻ, chúng ta rất dễ nghĩ đến tự kỷ. Nhưng nếu nhìn toàn bộ câu chuyện phát triển của đứa trẻ, chúng ta sẽ nhận ra rằng điều cần chữa lành không phải là một rối loạn phát triển, mà là những tổn thương tâm lý chưa được giải quyết.
Điểm khác biệt quan trọng là khi được sống trong môi trường an toàn, được yêu thương, được trị liệu đúng cách và được phục hồi cảm giác an toàn, rất nhiều trẻ sang chấn có thể cải thiện rõ rệt cả về cảm xúc, hành vi lẫn khả năng giao tiếp.
3. Dấu hiệu phân biệt trẻ sang chấn tâm lý và trẻ tự kỷ
Trong thực tế, không có một dấu hiệu đơn lẻ nào đủ để khẳng định một đứa trẻ bị tự kỷ hay đang bị sang chấn tâm lý.
Điều quan trọng nhất không phải là nhìn vào triệu chứng, mà là nhìn vào toàn bộ quá trình phát triển của trẻ.
Trẻ sang chấn thường có một điểm khởi phát. Cha mẹ thường nhớ rất rõ rằng trước đây con là một đứa trẻ bình thường. Con biết cười, biết chơi với bạn, biết chia sẻ, biết ôm bố mẹ, thích đến trường, thích khám phá.
Nhưng sau một biến cố nào đó, mọi thứ bắt đầu thay đổi. Có thể sau khi cha mẹ ly hôn/có thể sau thời gian dài bị bạo lực/có thể sau khi bị cô giáo mắng trước lớp/có thể sau nhiều tháng bị bạn bè bắt nạt/có thể sau khi mất người thân/ cũng có thể sau nhiều năm sống trong một gia đình luôn đầy tiếng cãi vã. Sự thay đổi ấy diễn ra khá rõ ràng khi cha mẹ thường nói con không còn là chính con trước đây. Đó là một dấu hiệu rất có giá trị để nghĩ đến sang chấn tâm lý.
Trong khi đó, trẻ tự kỷ thường có những khác biệt ngay từ rất sớm trong quá trình phát triển. Những khó khăn về giao tiếp, tương tác hoặc ngôn ngữ thường xuất hiện từ những năm đầu đời chứ không phải sau một biến cố cụ thể.
Trẻ sang chấn vẫn rất cần được chú ý đặc biệt. Nhiều người nghĩ rằng trẻ sang chấn không muốn giao tiếp thì thôi. Nhưng thực tế hoàn toàn ngược lại là các con vẫn rất cần được kết nối, vẫn muốn có người yêu thương, vẫn muốn được ôm, muốn được lắng nghe, muốn được bảo vệ.
Tuy nhiên điều ngăn cản trẻ chính là nỗi sợ: Nỗi sợ bị từ chối/nỗi sợ bị tổn thương/nỗi sợ bị quát mắng/ nỗi sợ bị phản bội/nỗi sợ ấy khiến trẻ vừa muốn lại gần người khác, vừa muốn chạy trốn. Đó là sự giằng xé rất thường gặp ở trẻ sang chấn.
Ngược lại, ở trẻ tự kỷ, khó khăn trong tương tác xã hội thường xuất phát từ sự khác biệt trong cách phát triển và xử lý thông tin xã hội của não bộ, chứ không đơn thuần do sợ hãi.
Biểu hiện của trẻ sang chấn thường thay đổi theo môi trường. Một điểm rất đặc trưng là khi trẻ được sống trong môi trường an toàn, nhiều biểu hiện sẽ giảm đi rõ rệt. Khi ở cạnh người mà trẻ tin tưởng, trẻ có thể nói nhiều hơn. Có thể cười/có thể chơi/có thể giao tiếp tốt hơn/có thể hợp tác hơn. Nhưng chỉ cần quay trở lại môi trường từng gây tổn thương, trẻ lại thu mình, lo âu hoặc mất kiểm soát. Điều này cho thấy hệ thần kinh của trẻ đang phản ứng với cảm giác an toàn hay nguy hiểm.
Ở trẻ tự kỷ, những khó khăn cốt lõi thường ổn định hơn và không thay đổi nhiều chỉ vì môi trường trở nên dễ chịu hơn, mặc dù môi trường hỗ trợ vẫn có thể giúp trẻ phát triển kỹ năng.
4. Hậu quả của việc chẩn đoán nhầm
Chẩn đoán không đơn giản chỉ là một cái tên.
Đó là nền tảng để quyết định con đường can thiệp.
Nếu xác định sai nguyên nhân, mọi nỗ lực phía sau rất dễ đi chệch hướng và can thiệp sai hướng
*Một đứa trẻ sang chấn cần được chữa lành cảm xúc, phục hồi cảm giác an toàn và xây dựng lại niềm tin với người khác.
Nếu chỉ tập trung vào các chương trình can thiệp hành vi mà bỏ qua nguyên nhân tâm lý, trẻ có thể vẫn tiếp tục sống trong nỗi sợ. Biểu hiện có thể giảm rất ít hoặc tái diễn nhiều lần.
Cha mẹ sẽ cảm thấy thất vọng vì nghĩ rằng con không tiến bộ, trong khi điều còn thiếu chính là trị liệu sang chấn.
Gia đình kiệt sức khi không ít gia đình dành rất nhiều thời gian, tiền bạc và hy vọng vào những phương pháp không phù hợp.
Cha mẹ chạy từ trung tâm này sang trung tâm khác.
Đổi chuyên gia liên tục, thử đủ mọi cách. Nhưng con vẫn không khá hơn.
Sự mệt mỏi dần chuyển thành thất vọng. Thậm chí có cha mẹ bắt đầu trách con.
Trong khi nguyên nhân thực sự chưa bao giờ được nhìn nhận đúng. Trẻ mang thêm gánh nặng tâm lý.
Một đứa trẻ bị gắn nhãn sai có thể dần hình thành cảm giác mình khác thường, kém cỏi hoặc không thể thay đổi.
Điều này làm giảm lòng tự tin và động lực phát triển.
Đối với trẻ sang chấn, điều trẻ cần nhất là được hiểu.
Nếu không được hiểu, chính cảm giác cô đơn ấy lại trở thành một sang chấn mới. Bỏ lỡ thời điểm vàng để chữa lành.
Bởi não bộ trẻ có khả năng phục hồi rất mạnh nếu được hỗ trợ đúng lúc. Nhưng nếu những tổn thương tâm lý kéo dài trong nhiều năm mà không được can thiệp, các phản ứng phòng vệ có thể trở thành những khuôn mẫu cố định.
Trẻ dễ gặp khó khăn trong học tập, xây dựng mối quan hệ, điều hòa cảm xúc và phát triển nhân cách khi trưởng thành.
Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là phát hiện sớm mà còn là xác định đúng bản chất vấn đề.
Muốn giúp một đứa trẻ, chúng ta không thể chỉ nhìn vào biểu hiện. Chúng ta cần hiểu câu chuyện phía sau những biểu hiện ấy, bởi hành vi chỉ là phần nổi của tảng băng, còn nguyên nhân thật sự luôn nằm ở phần chìm.
5. Cha mẹ cần làm
Điều đầu tiên tôi luôn chia sẻ với các gia đình là đừng vội đi tìm một cái tên vấn đề cho con.
Đừng quá nóng lòng muốn biết con có phải tự kỷ hay không, mà hãy dành thời gian để hiểu điều gì đang xảy ra với con.
Bởi một chẩn đoán đúng không bắt đầu từ việc nhìn thấy triệu chứng, mà bắt đầu từ việc hiểu được cả quá trình phát triển của đứa trẻ.
Có những cha mẹ chỉ cần nghe giáo viên nói con ít giao tiếp là lập tức đưa con đi đánh giá tự kỷ.
Có người xem vài đoạn video trên mạng rồi tự kết luận.
Có người thấy con hàng xóm từng như vậy nên nghĩ con mình cũng giống thế.
Nhưng mỗi đứa trẻ là một câu chuyện hoàn toàn khác nhau. Đằng sau một biểu hiện giống nhau có thể là những nguyên nhân hoàn toàn khác nhau.
Điều cần làm trước tiên là bình tĩnh. Đừng để sự lo lắng của người lớn trở thành áp lực mới đối với con.
Hãy nhìn lại toàn bộ hành trình phát triển của trẻ
Một câu hỏi quan trọng mà cha mẹ cần tự trả lời là con đã luôn như vậy từ nhỏ hay chỉ mới thay đổi gần đây?
Nếu trước đây con phát triển bình thường, biết giao tiếp, biết chơi, biết thể hiện cảm xúc nhưng sau một biến cố mới thay đổi, thì yếu tố sang chấn cần được xem xét rất nghiêm túc.
Bên cạnh đó, hãy nhìn lại môi trường mà con đang sống.
Gia đình có thường xuyên xảy ra xung đột không?
Con có từng bị bạo lực về thể chất hoặc tinh thần không?
Con có đang bị bắt nạt ở trường?
Con có thường xuyên bị so sánh, chỉ trích hoặc phủ nhận cảm xúc?
Có những gia đình luôn nói nhà tôi có đánh con đâu. Nhưng mỗi ngày lại là những lời quát mắng, chì chiết, đe dọa, ép buộc hoặc coi thường.
Đối với một đứa trẻ, tổn thương không chỉ đến từ những cái roi.
Rất nhiều sang chấn được tạo ra bằng chính lời nói và cách người lớn đối xử với con mỗi ngày.
Đừng chỉ quan sát hành vi, hãy lắng nghe cảm xúc
Rất nhiều cha mẹ hỏi làm sao để con hết thu mình?
Trong khi câu hỏi quan trọng hơn là con đang sợ điều gì?
Bởi hành vi luôn là kết quả và cảm xúc mới là nguyên nhân.
Một đứa trẻ không tự nhiên im lặng/không tự nhiên né tránh/không tự nhiên sợ hãi.
Phía sau mỗi hành vi đều có một cảm xúc chưa được gọi tên. Khi cha mẹ chỉ cố sửa hành vi mà không chữa lành cảm xúc, vấn đề thường sẽ quay trở lại dưới một hình thức khác.
Một trong những sai lầm phổ biến hiện nay là chỉ dựa vào một vài dấu hiệu để kết luận. Việc đánh giá trẻ cần được thực hiện toàn diện, bao gồm:
Lịch sử phát triển từ nhỏ. Khả năng ngôn ngữ và giao tiếp.
Mức độ tương tác xã hội.
Tiền sử sang chấn hoặc các biến cố.
Môi trường gia đình.
Môi trường học tập.
Đặc điểm khí chất.
Sự phát triển nhận thức và cảm xúc.
Không nên tách riêng một vài biểu hiện rồi đưa ra kết luận. Đứa trẻ cần được nhìn như một con người hoàn chỉnh, chứ không phải như một tập hợp các triệu chứng.
Hãy tạo cho con một môi trường đủ an toàn.
Không có loại thuốc nào thay thế được cảm giác an toàn.
Đối với một đứa trẻ sang chấn, mỗi ngày được sống trong một môi trường bình yên đều là một ngày trị liệu.
Sự bình tĩnh của cha mẹ.
Một cái ôm đúng lúc.
Một lời lắng nghe không phán xét.
Một ánh mắt dịu dàng.
Một bữa cơm không có tiếng quát mắng.
Một mái nhà không còn những cuộc chiến.
Đó chính là những điều giúp hệ thần kinh của trẻ dần học lại rằng thế giới này vẫn còn an toàn.
Khi cảm giác an toàn được phục hồi, rất nhiều khả năng vốn bị đóng băng sẽ dần được đánh thức.
Đứa trẻ bắt đầu nói nhiều hơn.
Cười nhiều hơn.
Muốn kết nối hơn.
Tò mò học hỏi hơn.
Đó không phải phép màu mà đó là quá trình hồi phục tự nhiên của một hệ thần kinh được chữa lành.
——-
Điều đáng sợ nhất không phải là con mắc một khó khăn nào đó.
Điều đáng sợ nhất là chúng ta hiểu sai khó khăn ấy.
Một đứa trẻ sang chấn bị chẩn đoán nhầm là tự kỷ có thể phải đi trên một hành trình can thiệp không phù hợp trong nhiều năm.
Trong khi điều con cần nhất lại là được yêu thương, được bảo vệ, được chữa lành và được sống trong một môi trường an toàn.
Ngược lại, cũng không nên vì sợ nhãn chẩn đoán mà phủ nhận những dấu hiệu của tự kỷ nếu trẻ thực sự có.
Mỗi trẻ đều cần được đánh giá cẩn trọng, khách quan và dựa trên bằng chứng chuyên môn.
Điều chúng ta cần tránh không phải là việc chẩn đoán, mà là chẩn đoán vội vàng, phiến diện và chỉ dựa vào một vài biểu hiện bề ngoài.
Là một người làm tâm lý, tôi luôn tin rằng mọi hành vi của một đứa trẻ đều đang kể một câu chuyện.
Có những câu chuyện được viết bằng sự khác biệt trong phát triển thần kinh.
Có những câu chuyện được viết bằng những tổn thương, mất mát và nỗi sợ.
Nếu người lớn chỉ nhìn vào biểu hiện, chúng ta sẽ chỉ đọc được vài dòng đầu tiên.
Nhưng nếu đủ kiên nhẫn để lắng nghe, đủ chuyên môn để đánh giá và đủ yêu thương để đồng hành, chúng ta sẽ hiểu được cả cuốn sách mà đứa trẻ đang mang trong mình.
Đừng vội hỏi con bị bệnh gì?
Hãy hỏi trước con đã trải qua điều gì?
Bởi rất nhiều đứa trẻ không cần một cái nhãn để định nghĩa cuộc đời mình.
Điều trẻ cần là một người đủ hiểu để giúp con bước ra khỏi những tổn thương.
Mỗi đứa trẻ đều có khả năng phát triển khỏe mạnh khi được hiểu đúng, yêu thương đúng và can thiệp đúng.
Đó mới là điều quan trọng nhất.
CHUYÊN GIA TÂM LÝ PHẠM HIỀN
Lĩnh vực hoạt động:
1. Tư vấn nuôi dạy con toàn diện
2. Tư vấn tâm lý học đường
3. Tư vấn hôn nhân và gia đình
4. Tư vấn mối quan hệ cha mẹ và con cái
5. Tư vấn phát triển toàn diện con trẻ
6. Tư vấn giải tỏa stress và áp lực
7. Tư vấn định hướng học tập và nghề nghiệp
8. Tư vấn văn hóa và quản trị doanh nghiệp
9. Tư vấn và trị liệu trẻ đặc biệt (Phổ tự kỷ – ADS, Tăng động giảm chú ý – ADHD, chậm nói, chậm phát triển, chậm hòa nhập,…)
10. Tư vấn và trị liệu bệnh lý ở trẻ (Rối loạn lo âu, trầm cảm, rối loạn ám ảnh – OCD, rối loạn cảm xúc, rối loạn hành vi,…)
THÔNG TIN LIÊN HỆ
1. Hotline: 0973 455 492
2. Website: https://chuyengiaphamhien.edu.vn/
3. Youtube: https://www.youtube.com/@chuyengiatamlyphamhien
4. Fanpage: https://www.facebook.com/chuyengiaphamhien.tamlygiaoduc/
5. Tiktok: https://www.tiktok.com/@chuyengiatamlyphamhien
