Một người mẹ tìm đến tôi trong trạng thái gần như kiệt sức.
Mẹ nói rằng con mình đang học lớp 7 nhưng đã nghỉ học gần hai tháng. Gia đình đã tìm đủ cách để thuyết phục, động viên, thậm chí có lúc rất căng thẳng vì không hiểu tại sao một đứa trẻ đang đi học bình thường lại có thể đột nhiên không chịu đến trường.
Trước đó, con đã được đưa đi khám và được chẩn đoán là rối loạn hành vi và cảm xúc. Con đã sử dụng thuốc trong khoảng hai tháng nhưng tình hình gần như không cải thiện. Điều khiến cha mẹ càng lo lắng là họ không biết chính xác chuyện gì đang xảy ra với con. Trong mắt người lớn, đứa trẻ trở nên khó bảo, dễ nổi nóng, không hợp tác, không chịu đi học và ngày càng thu mình.
Nhưng trong tư vấn tâm lý, tôi thường nhắc cha mẹ rằng đừng chỉ nhìn vào hành vi cuối cùng mà đứa trẻ đang thể hiện.
Bởi hành vi thường chỉ là phần chúng ta nhìn thấy ở cuối của một quá trình đã diễn ra từ rất lâu bên trong đứa trẻ.
Khi tôi hỏi sâu hơn về những năm tháng trước đó, câu chuyện bắt đầu xuất hiện những chi tiết rất khác.
Hóa ra, đứa trẻ này không phải đến lớp 7 mới gặp vấn đề với việc đi học. Từ những năm tiểu học, con đã rất khó chơi với bạn, khó duy trì tình bạn và thường xuyên xảy ra mâu thuẫn với các bạn trong lớp. Điều đáng nói hơn là những mâu thuẫn ấy không phải những sự việc đơn lẻ. Con nhiều lần bị trêu chọc, bị chọc ghẹo, bị đặt vào những tình huống khiến con cảm thấy mình không được tôn trọng. Dường như trong suốt một thời gian dài, đứa trẻ đã không có được một mối quan hệ bạn bè đủ an toàn để cảm thấy mình thuộc về tập thể.
Đây mới là điểm khiến tôi dừng lại lâu hơn.
Bởi một đứa trẻ có thể chịu đựng một ngày bị trêu chọc. Có thể chịu đựng một lần bị bạn từ chối. Có thể chịu đựng một vài cuộc cãi nhau.
Nhưng nếu chuyện đó lặp đi lặp lại trong nhiều năm, nó sẽ không còn đơn giản là những cuộc xích mích giữa trẻ con nữa.
Nó bắt đầu hình thành trong đứa trẻ một cách nhìn khác về chính mình và về thế giới xung quanh.
Một đứa trẻ liên tục bị từ chối có thể dần nghĩ rằng mình không được yêu thích. Một đứa trẻ thường xuyên bị trêu chọc có thể trở nên nhạy cảm với ánh mắt, lời nói và thái độ của người khác. Một đứa trẻ nhiều lần thất bại trong việc kết bạn có thể bắt đầu tin rằng mình không thể hòa nhập. Và khi một người đã nhiều lần trải nghiệm cảm giác bị tổn thương trong các mối quan hệ, họ sẽ bước vào những mối quan hệ tiếp theo với tâm thế phòng vệ.
Đứa trẻ lúc này có thể dễ nổi nóng hơn, phản ứng mạnh hơn, chống đối nhanh hơn hoặc chủ động tránh xa người khác.
Nhìn từ bên ngoài, người lớn có thể thấy một đứa trẻ khó gần, ngang bướng, hay gây chuyện.
Nhưng nhìn sâu hơn, đôi khi đó lại là một đứa trẻ đã quá quen với việc phải tự bảo vệ mình.
Đây chính là vòng luẩn quẩn rất dễ xảy ra.
Khi một đứa trẻ thường xuyên bị trêu chọc, con có thể phản ứng bằng tức giận hoặc chống trả. Phản ứng đó lại khiến bạn bè xa lánh. Khi bị xa lánh, con càng cảm thấy mình không được chấp nhận. Cảm giác bị từ chối khiến con càng cảnh giác, càng dễ hiểu những lời nói của người khác theo hướng tiêu cực và càng dễ phản ứng mạnh. Những phản ứng mạnh ấy lại tiếp tục tạo ra xung đột.
Cứ như vậy, đứa trẻ dần bị đẩy ra khỏi các mối quan hệ mà chính con lại rất cần.
Đến một thời điểm nào đó, trường học không còn đơn thuần là nơi để học nữa.
Trường học trở thành nơi gắn với cảm giác bị đánh giá, bị trêu chọc, bị từ chối và không thuộc về.
Nên khi một đứa trẻ nói “con không muốn đi học”, người lớn rất dễ nghe thấy câu đó như một sự chống đối.
Nhưng đôi khi phía sau câu nói ấy lại là một thông điệp hoàn toàn khác.
Con không cảm thấy an toàn ở đó.
Con không biết phải làm thế nào để hòa nhập.
Con không biết phải xử lý những mối quan hệ với bạn bè ra sao.
Con sợ những gì có thể xảy ra khi bước vào lớp.
Con không biết phải làm gì khi bị trêu chọc.
Có thể sâu bên trong, con đã hình thành một niềm tin rất đau lòng rằng “mình không thuộc về nơi này.”
Khi đó, việc nghỉ học không còn đơn giản là một hành vi cần phải ép chấm dứt ngay lập tức. Nó có thể là kết quả cuối cùng của một quá trình đứa trẻ đã chịu đựng quá lâu mà người lớn không nhìn thấy.
Tôi thường nói với cha mẹ rằng, hành vi của trẻ nhiều khi là phần cuối cùng mà chúng ta nhìn thấy, nhưng lại là phần đầu tiên chúng ta muốn sửa.
Con không đi học, chúng ta bắt con đi học.
Con chống đối, chúng ta yêu cầu con phải ngoan.
Con nổi nóng, chúng ta bắt con phải bình tĩnh.
Con không giao tiếp, chúng ta trách con phải hòa đồng.
Nhưng nếu không hiểu điều gì đã khiến đứa trẻ trở thành như vậy, việc chỉ tập trung sửa hành vi có thể khiến đứa trẻ càng cảm thấy mình không được hiểu.
Trong trường hợp này, việc con đã được chẩn đoán và sử dụng thuốc cũng cần được nhìn nhận một cách thận trọng. Không thể chỉ dựa vào câu chuyện này để kết luận chẩn đoán trước đó là đúng hay sai, cũng không thể tự ý ngừng hoặc thay đổi thuốc nếu chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị. Nhưng khi một đứa trẻ đã có lịch sử rất dài về khó khăn trong quan hệ bạn bè, thường xuyên xung đột, bị trêu chọc và hiện tại hoàn toàn không muốn đến trường, thì điều cần thiết là đánh giá lại toàn diện.
Cần nhìn cả cảm xúc, hành vi, khả năng điều chỉnh cảm xúc, cách trẻ giao tiếp xã hội, khả năng giải quyết xung đột, những trải nghiệm bị bắt nạt hoặc bị loại khỏi nhóm, môi trường học tập và cả những đặc điểm phát triển có thể đã tồn tại từ trước.
Bởi có những khó khăn của trẻ không thể giải quyết chỉ bằng việc yêu cầu trẻ cố gắng hơn.
Một đứa trẻ không biết cách kết bạn cần được hướng dẫn cách xây dựng quan hệ.
Một đứa trẻ không biết xử lý xung đột cần được dạy cách nhận diện cảm xúc, đặt giới hạn và giải quyết vấn đề.
Một đứa trẻ thường xuyên bị bạn bè bắt nạt cần được người lớn bảo vệ và can thiệp vào môi trường chứ không thể chỉ yêu cầu trẻ mặc kệ bạn.
Một đứa trẻ đã mất cảm giác thuộc về cần có cơ hội trải nghiệm lại những mối quan hệ an toàn, thay vì liên tục bị hỏi tại sao con không giống những đứa trẻ khác.
Quan trọng nhất, gia đình và nhà trường phải cùng nhìn vào vấn đề.
Nếu chỉ đưa đứa trẻ về nhà rồi yêu cầu con thay đổi, nhưng môi trường khiến con sợ hãi vẫn không thay đổi, thì rất khó để con có thể quay lại trường một cách bền vững.
Nếu chỉ ép con trở lại trường mà không tìm hiểu những gì đã xảy ra với con trong những năm trước đó, chúng ta có thể đưa được con trở lại cánh cổng trường, nhưng chưa chắc đã đưa được con trở lại trạng thái sẵn sàng học tập.
Tôi cũng nói với cha mẹ rằng thấu hiểu không có nghĩa là bao che.
Một đứa trẻ từng bị tổn thương vẫn phải học cách chịu trách nhiệm với hành vi của mình. Nếu con đã có những hành vi làm tổn thương người khác, con cần được giúp nhận ra điều đó và học cách sửa chữa. Nếu con nổi nóng, chống đối hoặc gây xung đột, chúng ta không thể nói rằng vì con từng bị tổn thương nên mọi hành vi của con đều được chấp nhận.
Nhưng trách nhiệm chỉ thực sự có ý nghĩa khi đứa trẻ được trao cho năng lực để thực hiện trách nhiệm ấy.
Không thể yêu cầu một đứa trẻ đang thiếu kỹ năng xã hội phải lập tức hòa nhập.
Không thể yêu cầu một đứa trẻ đang quá cảnh giác phải ngay lập tức tin tưởng mọi người.
Không thể yêu cầu một đứa trẻ đã nhiều lần thất bại trong quan hệ bạn bè chỉ bằng một câu “con phải tự tin lên”.
Người lớn cần giúp con từng bước hiểu mình, hiểu người khác, nhận diện cảm xúc, kiểm soát phản ứng, biết đặt giới hạn, biết tìm kiếm sự hỗ trợ và biết lựa chọn những mối quan hệ phù hợp.
Đồng thời, cũng cần giúp con hiểu rằng con không cần được tất cả mọi người yêu quý.
Điều một đứa trẻ cần không phải là trở thành người được cả lớp yêu thích. Điều quan trọng hơn là con có thể có một vài mối quan hệ đủ an toàn, đủ tôn trọng để con cảm thấy mình được chấp nhận và có chỗ đứng.
Bởi cảm giác thuộc về có ý nghĩa rất lớn đối với sự phát triển của một đứa trẻ.
Khi một đứa trẻ cảm thấy mình có một nơi để thuộc về, hệ thống phòng vệ bên trong mới có cơ hội giảm xuống. Khi con cảm thấy mình được lắng nghe, con mới có khả năng lắng nghe người khác. Khi con cảm thấy mình được tôn trọng, con mới dần học được cách tôn trọng người khác.
Khi con bắt đầu có trải nghiệm rằng “mình có thể làm được”, “mình có thể kết bạn”, “mình có thể giải quyết một cuộc xung đột mà không cần nổi nóng”, thì những niềm tin tiêu cực về bản thân mới từng bước thay đổi.
Có thể sau câu chuyện này, điều người lớn cần thay đổi không phải là cách hỏi “Bao giờ con mới chịu đi học?”, mà là “Điều gì đã xảy ra khiến việc đi học trở nên khó khăn với con đến như vậy?”
Không chỉ hỏi “Tại sao con lại cư xử như thế?”, mà hãy hỏi “Trong những năm qua, con đã phải trải qua những điều gì mà chúng ta chưa từng nhìn thấy?”
Đừng chỉ hỏi con đã làm gì mà hãy hỏi con đã trải qua những gì.
Bởi đôi khi, một đứa trẻ không thực sự muốn rời khỏi trường học. Con chỉ muốn rời khỏi cảm giác đau khổ mà trường học đang gợi lên trong con.
Khi chúng ta chỉ nhìn thấy một đứa trẻ trốn học, chúng ta rất dễ muốn kéo con trở lại bằng mọi giá.
Nhưng nếu nhìn sâu hơn, chúng ta có thể nhận ra phía sau cánh cửa đóng kín ấy là một đứa trẻ đã từng rất muốn được chơi cùng bạn, rất muốn được chấp nhận, rất muốn được thuộc về một nhóm nào đó, nhưng đã nhiều lần không biết phải làm thế nào.
Nhiệm vụ của người lớn không chỉ là đưa con trở lại cánh cổng trường mà là giúp con đủ an toàn, đủ năng lực, đủ niềm tin và đủ trải nghiệm tích cực để một ngày nào đó, con có thể tự mình bước qua cánh cổng ấy mà không còn cảm thấy đó là nơi mình phải chiến đấu để tồn tại.
Đôi khi, để đưa một đứa trẻ trở lại trường học, chúng ta phải bắt đầu bằng việc đưa con trở lại với cảm giác rằng “Mình không phải là một đứa trẻ có vấn đề. Mình là một đứa trẻ đang có vấn đề cần được người lớn hiểu đúng và giúp đỡ đúng cách.”
