Trong những năm gần đây, giáo dục khai phóng được nhắc đến ngày càng nhiều như một xu hướng giáo dục hiện đại.
Những giá trị như tư duy độc lập, phản biện, sáng tạo, tự chủ và học tập suốt đời được xem là những năng lực cốt lõi của con người trong thế kỷ 21.
Đó là một hướng tiếp cận có nhiều giá trị tích cực.
Tuy nhiên, điều đáng suy ngẫm là giáo dục khai phóng cũng đang trở thành một trong những khái niệm bị hiểu sai, sử dụng sai và thậm chí bị lạm dụng nhiều nhất trong lĩnh vực giáo dục.
Nhiều người nói về khai phóng nhưng chưa thực sự hiểu bản chất của khai phóng.
Nhiều người đề cao tự do nhưng lại xem nhẹ trách nhiệm.
Nhiều người khuyến khích phản biện nhưng không chú trọng nền tảng tri thức.
Nhiều người cổ vũ hội nhập nhưng lại bỏ quên cội nguồn văn hóa dân tộc.
Khi nhận thức chưa tới nơi và thực hành không đến đích, giáo dục khai phóng rất dễ bị biến thành giáo dục buông lỏng.
Đó mới là điều đáng lo ngại. Bởi khai phóng không phải là tự do vô giới hạn
1. Sai lầm lớn nhất khi tiếp cận giáo dục khai phóng là chỉ nhìn thấy hai chữ “tự do”.
Trong khi bản chất của giáo dục khai phóng luôn bao gồm cả hai mặt “Tự do và trách nhiệm”
Con được quyền lựa chọn nhưng phải chịu trách nhiệm với lựa chọn đó.
Con được quyền phản biện nhưng phải có tri thức để phản biện.
Con được quyền thể hiện quan điểm nhưng phải chịu trách nhiệm với lời nói của mình.
Con được quyền khác biệt nhưng phải tôn trọng các giá trị chung của cộng đồng.
Nếu chỉ dạy trẻ về quyền mà không dạy về trách nhiệm, đó không phải là khai phóng.
Nếu chỉ dạy trẻ đòi hỏi tự do mà không dạy trẻ làm chủ bản thân, đó không phải là khai phóng.
Nếu chỉ dạy trẻ đặt câu hỏi mà không dạy trẻ đi tìm câu trả lời, đó cũng không phải là khai phóng.
2. Tự do không phải là muốn làm gì thì làm.
Tự do là khả năng lựa chọn điều đúng đắn và đủ bản lĩnh để chịu trách nhiệm với lựa chọn đó.
Khai phóng không phải là phủ nhận kỷ luật
Một số gia đình hiện nay vô tình đồng nhất khai phóng với việc giảm bớt nguyên tắc và kỷ luật.
Trẻ được quyền lựa chọn mọi thứ nhưng không phải chịu trách nhiệm về hậu quả.
Trẻ được quyền từ chối nhưng không phải hoàn thành cam kết.
Trẻ được quyền bày tỏ cảm xúc nhưng không được học cách kiểm soát cảm xúc.
Dần dần, giáo dục trở thành sự chiều theo mong muốn tức thời của trẻ thay vì giúp trẻ trưởng thành.
Thực tế cho thấy không có năng lực nào được hình thành từ sự tùy hứng.
Không có thành công nào được xây dựng trên sự thiếu kỷ luật.
Không có nhân cách nào trưởng thành từ sự nuông chiều.
Kỷ luật không phải là đối lập với tự do. Kỷ luật chính là nền móng giúp con người sử dụng tự do một cách hiệu quả.
Một người không quản trị được bản thân sẽ rất khó quản trị được cuộc đời mình.
3. Khai phóng không phải là dạy trẻ hoài nghi tất cả
Một giá trị quan trọng của giáo dục khai phóng là tư duy phản biện.
Tuy nhiên, phản biện không đồng nghĩa với phủ định.
Đặt câu hỏi không đồng nghĩa với chống đối.
Hoài nghi không đồng nghĩa với bác bỏ.
Tư duy phản biện thực sự đòi hỏi khả năng phân tích dữ liệu, đánh giá bằng chứng, lắng nghe nhiều góc nhìn và đưa ra kết luận dựa trên lý lẽ.
Nếu chỉ dạy trẻ cách chất vấn mà không dạy cách kiểm chứng, rất dễ tạo ra những người thích tranh luận nhưng thiếu năng lực giải quyết vấn đề.
Nếu chỉ dạy trẻ phản bác mà không dạy trẻ kiến tạo, rất dễ tạo ra những người nhìn thấy sai lầm của người khác nhưng không biết làm thế nào để tạo ra giá trị cho xã hội.
4. Nguy cơ lớn nhất là tạo ra một thế hệ tự do nhưng mất phương hướng
Bởi điều đáng sợ nhất không phải là thiếu tự do.
Điều đáng sợ nhất là một thế hệ được trao quyền tự do nhưng thiếu nền tảng để làm chủ sự tự do đó.
Được khuyến khích thể hiện bản thân nhưng không biết mình muốn trở thành người như thế nào.
Được khuyến khích theo đuổi đam mê nhưng không được chuẩn bị để vượt qua khó khăn.
Được trao nhiều lựa chọn nhưng không có năng lực lựa chọn đúng.
Được tiếp cận vô số thông tin nhưng thiếu khả năng phân biệt đúng sai.
Khi đó, tự do không còn là sức mạnh. Tự do trở thành sự lạc hướng.
Đó là lý do vì sao giáo dục khai phóng phải luôn đi cùng giáo dục nhân cách, giáo dục trách nhiệm và giáo dục giá trị sống.
5. Hội nhập không có nghĩa là đánh mất cội nguồn
Trong thời đại toàn cầu hóa, trẻ ngày nay có thể tiếp cận tri thức của toàn thế giới.
Đó là cơ hội lớn chưa từng có. Nhưng đồng thời cũng đặt ra một thách thức lớn chưa từng có.
Nếu tiếp nhận cái mới mà không có nền tảng văn hóa đủ vững chắc, con trẻ rất dễ rơi vào trạng thái ngưỡng mộ mọi thứ bên ngoài nhưng lại không hiểu chính mình.
6. Hiểu rất nhiều về thế giới nhưng hiểu rất ít về lịch sử dân tộc.
Biết rất nhiều người nổi tiếng quốc tế nhưng không biết những con người đã góp phần tạo nên đất nước hôm nay.
Nói nhiều về quyền cá nhân nhưng ít quan tâm đến trách nhiệm cộng đồng.
Khi đó, giáo dục có thể tạo ra những công dân toàn cầu nhưng lại thiếu bản sắc văn hóa.
Mà một con người không có gốc rễ rất khó đứng vững trước những biến động của cuộc sống.
7. Khai phóng không đối lập với truyền thống
Một số người vô tình đặt giáo dục khai phóng và truyền thống dân tộc ở hai phía đối lập. Đó là một cách hiểu chưa đầy đủ.
Một người được giáo dục khai phóng đúng nghĩa không phủ nhận truyền thống.
Họ hiểu truyền thống.
Hiểu lịch sử..
Hiểu những bài học mà cha ông đã phải đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt và cả máu để có được.
Hiểu những giá trị đạo đức đã giúp gia đình và dân tộc tồn tại qua nhiều thế hệ.
Từ đó, họ biết điều gì cần giữ gìn, điều gì cần phát huy và điều gì cần đổi mới để phù hợp với thời đại.
8. Khai phóng không phải là cắt đứt với cội nguồn.
Khai phóng là mở rộng tầm nhìn trên nền tảng của cội nguồn. Tình yêu đất nước cũng cần được giáo dục
Một đứa trẻ khó có thể yêu những gì mình không hiểu.
Khó có thể tự hào về những gì mình chưa từng được học.
Khó có thể bảo vệ những gì mình không nhận thức được giá trị.
Vì vậy, giáo dục hiện đại không chỉ dạy trẻ hội nhập quốc tế mà còn phải giúp trẻ:
*Hiểu lịch sử dân tộc.
Hiểu giá trị của độc lập và hòa bình.
Hiểu những hy sinh của các thế hệ đi trước.
Hiểu văn hóa và bản sắc Việt Nam.
Hiểu trách nhiệm công dân đối với đất nước.
*Tình yêu đất nước không phải là những khẩu hiệu hô vang.
Đó là sự thấu hiểu.
Là lòng biết ơn.
Là ý thức trách nhiệm.
Là khát vọng học tập, lao động và cống hiến để đất nước ngày càng phát triển.
9. Giáo dục khai phóng đúng phải có đủ gốc rễ
Một nền giáo dục khai phóng đúng nghĩa cần được xây dựng trên bốn nền tảng không thể tách rời:
(1)Tri thức để hiểu thế giới.
(2)Nhân cách để hiểu giá trị làm người.
(3)Bản sắc văn hóa để hiểu mình là ai.
(4)Trách nhiệm công dân để hiểu mình cần đóng góp gì cho gia đình, cộng đồng và đất nước.
Thiếu tri thức sẽ dẫn đến cảm tính.
Thiếu nhân cách sẽ dẫn đến lệch chuẩn.
Thiếu bản sắc sẽ dẫn đến mất gốc.
Thiếu trách nhiệm sẽ dẫn đến vị kỷ.
10. Đích đến cuối cùng của giáo dục
Nó không phải là tạo ra những con người chỉ biết kiếm sống.
Cũng không phải tạo ra những con người chỉ biết đòi hỏi quyền lợi.
Mà là tạo ra những con người trưởng thành.
Những con người có năng lực nhưng cũng có đạo đức.
Có tư duy độc lập nhưng không cực đoan.
Có khát vọng cá nhân nhưng không thờ ơ với cộng đồng.
Có khả năng hội nhập quốc tế nhưng không đánh mất bản sắc dân tộc.
Có tự do nhưng biết tự chịu trách nhiệm.
Có tri thức toàn cầu nhưng vẫn mang trong mình tình yêu quê hương, lòng tự hào dân tộc và khát vọng đóng góp cho đất nước.
Đó mới là tinh thần khai phóng đúng nghĩa.
Một sự khai phóng giúp con người mở rộng tầm nhìn ra thế giới nhưng vẫn giữ vững đôi chân trên mảnh đất đã nuôi dưỡng mình trưởng thành.
Bởi suy cho cùng, giáo dục tốt không phải là đào tạo ra những con người chỉ biết nói về tự do.
Đó là đào tạo ra những con người đủ bản lĩnh để sử dụng tự do một cách đúng đắn, đủ trí tuệ để phân biệt đúng sai. Đủ nhân cách để sống tử tế. Đủ trách nhiệm để góp phần xây dựng gia đình, cộng đồng và đất nước ngày càng tốt đẹp hơn…
11. Cần cẩn trọng khi không thể đưa giáo dục khai phóng mà không hiểu hết và không đi theo gốc văn hóa ở ta
Bởi cùng với sự phổ biến của khái niệm này cũng xuất hiện không ít cách hiểu chưa đầy đủ.
Có người cho rằng giáo dục khai phóng đồng nghĩa với việc giảm bớt khuôn khổ, ít chú trọng kỷ luật, để người học hoàn toàn tự do lựa chọn mọi thứ.
Thậm chí có nơi vô tình biến tinh thần khai phóng thành sự phủ nhận truyền thống, xem nhẹ lịch sử, văn hóa dân tộc hoặc trách nhiệm cộng đồng.
Thực tế, nếu quan sát những trường đại học và quốc gia thành công nhất trên thế giới, chúng ta sẽ thấy một bức tranh hoàn toàn khác.
a. Giáo dục khai phóng không phải là mô hình của riêng phương Tây
Nhiều người thường nghĩ giáo dục khai phóng là sản phẩm riêng của Hoa Kỳ.
Thực tế, tinh thần khai phóng đã được áp dụng dưới nhiều hình thức khác nhau ở rất nhiều quốc gia có nền giáo dục phát triển.
* Tại Hoa Kỳ
Những trường đại học hàng đầu như Harvard, Yale, Princeton, Columbia hay University of Chicago được xem là những biểu tượng của giáo dục khai phóng hiện đại.
Điểm nổi bật của mô hình này là sinh viên được tiếp cận rất rộng với các lĩnh vực tri thức trong những năm đầu đại học. Họ học triết học, lịch sử, văn học, khoa học xã hội, khoa học tự nhiên trước khi đi sâu vào chuyên ngành.
Mục tiêu không phải để biết nhiều thứ một cách hời hợt mà để hình thành năng lực tư duy, khả năng kết nối tri thức và nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ.
Nhưng điều thường bị bỏ quên là phía sau sự tự do ấy là một môi trường học thuật vô cùng khắc nghiệt.
Sinh viên phải đọc rất nhiều, viết rất nhiều, nghiên cứu rất sâu và chịu trách nhiệm hoàn toàn với lựa chọn của mình. Tự do học thuật luôn đi cùng kỷ luật học tập.
*Tại Vương quốc Anh
Các trường như Oxford, Cambridge, King’s College London hay University College London không áp dụng mô hình khai phóng giống hệt Mỹ nhưng vẫn đề cao tư duy độc lập, năng lực nghiên cứu và khả năng tự học ở mức rất cao.
Điều đó cho thấy khai phóng không phải là một công thức cố định mà là một triết lý giáo dục hướng đến việc phát triển con người toàn diện.
*Nếu muốn tìm một mô hình gần gũi hơn với bối cảnh văn hóa Á Đông, Singapore là ví dụ rất đáng suy ngẫm.
Các trường như National University of Singapore (NUS), Nanyang Technological University (NTU) hay Yale-NUS College trước đây đều đưa nhiều yếu tố khai phóng vào chương trình đào tạo.
Sinh viên được khuyến khích tư duy phản biện, tranh luận và sáng tạo. Tuy nhiên, song song với đó là sự nhấn mạnh mạnh mẽ vào giáo dục công dân, trách nhiệm xã hội, ý thức cộng đồng và mục tiêu phát triển quốc gia.
Singapore không xem khai phóng là sự tách rời khỏi bản sắc dân tộc mà là công cụ để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa.
*Nhật Bản cũng là một ví dụ điển hình.
Các trường đại học như University of Tokyo, Kyoto University, Waseda University hay Keio University luôn nằm trong nhóm hàng đầu châu Á về nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.
Tuy nhiên, nền giáo dục của họ vẫn được xây dựng trên những giá trị cốt lõi như tinh thần trách nhiệm, kỷ luật tập thể, sự tôn trọng cộng đồng và lòng tự hào văn hóa dân tộc. Đó là một mô hình có thể gọi là “khai phóng có gốc rễ văn hóa”.
*Tại Hàn Quốc
Các trường Seoul National University, Yonsei University hay Korea University đều duy trì hệ thống giáo dục đại cương rất mạnh trước khi sinh viên học chuyên ngành.
Bên cạnh khoa học công nghệ và kinh doanh, sinh viên vẫn được học lịch sử, triết học, văn hóa dân tộc và đạo đức công dân.
*Tại Trung Quốc
Hiện nay cũng đang phát triển mạnh các chương trình giáo dục liên ngành và khai phóng tại những trường hàng đầu như Peking University, Tsinghua University hay Fudan University.
Họ khuyến khích sáng tạo và hội nhập quốc tế nhưng đồng thời vẫn đặt trọng tâm vào việc gìn giữ văn hóa dân tộc, hiểu biết lịch sử và trách nhiệm đối với sự phát triển đất nước.
Như vây, điểm chung của những nền giáo dục thành công. Khi quan sát các quốc gia và trường đại học hàng đầu thế giới, chúng ta dễ nhận ra một điểm chung rất quan trọng. Không nơi nào đào tạo những con người chỉ biết phản biện. Họ cũng không đào tạo những con người chỉ biết vâng lời.
Mục tiêu của họ là đào tạo những công dân có đủ năng lực để suy nghĩ độc lập nhưng cũng đủ trưởng thành để hành động có trách nhiệm.
b. Cần hiểu khai phóng và truyền thống không phải hai lựa chọn đối lập
Có lẽ sai lầm lớn nhất trong nhiều cuộc tranh luận hiện nay là đặt khai phóng và truyền thống ở hai phía đối lập.
Thực tế, những quốc gia thành công nhất không lựa chọn một trong hai.
Họ kết hợp cả hai.
Họ mở rộng cánh cửa để người học tiếp cận thế giới nhưng đồng thời giúp họ hiểu sâu hơn về cội nguồn của mình.
Họ khuyến khích đặt câu hỏi nhưng cũng dạy cách chịu trách nhiệm với câu trả lời.
Họ trao quyền tự do nhưng không tách rời nghĩa vụ công dân.
Bởi một người càng hiểu thế giới thì càng cần hiểu mình là ai.
Càng hội nhập quốc tế thì càng cần có bản sắc dân tộc.
Càng được trao nhiều quyền tự do thì càng phải có trách nhiệm với cộng đồng và đất nước.
Đó mới là tinh thần cốt lõi của giáo dục khai phóng và cũng là con đường phát triển bền vững mà nhiều nền giáo dục tiên tiến trên thế giới đang theo đuổi.
P/s: Bài viết này giữ quan điểm không phản đối hay ủng hộ giáo dục khai phóng. Nó nhấn mạnh sự cẩn trọng nếu vận dụng cần tránh cực đoan hóa khái niệm “tự do”, đồng thời đề cao vai trò của truyền thống, văn hóa dân tộc, trách nhiệm công dân và tình yêu đất nước trong quá trình giáo dục thế hệ trẻ.
