Nhiều người thường đặt câu hỏi tại sao trên mạng xã hội hay trong đời sống, những tiếng nói tiêu cực, cực đoan, công kích hoặc gây tranh cãi lại dễ thu hút sự chú ý hơn những tiếng nói tích cực, ôn hòa và mang tính xây dựng?
Nhìn vào thực tế, chúng ta dễ dàng nhận thấy một bài viết chứa sự phẫn nộ, chỉ trích hoặc những phát ngôn gây sốc thường nhận được lượng tương tác rất lớn.
Trong khi đó, những nội dung mang tính giáo dục, chia sẻ kinh nghiệm, lan tỏa giá trị tích cực hoặc khuyến khích đối thoại văn minh lại thường ít được chú ý hơn.
Điều này khiến nhiều người cảm thấy xã hội ngày càng tiêu cực, con người ngày càng cực đoan và những giá trị tốt đẹp dường như đang bị lấn át.
Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn dưới góc độ tâm lý học, xã hội học và hành vi con người, chúng ta sẽ thấy đây không phải là hiện tượng mới xuất hiện trong thời đại công nghệ, mà là một đặc điểm đã tồn tại từ rất lâu trong lịch sử phát triển của nhân loại.
1. Não bộ con người được lập trình để chú ý đến điều tiêu cực nhiều hơn điều tích cực
Trong quá trình tiến hóa hàng triệu năm, tổ tiên của chúng ta phải đối mặt với rất nhiều nguy hiểm từ môi trường sống.
Đối với họ, việc nhận ra một con thú săn mồi đang ẩn nấp trong bụi cây quan trọng hơn rất nhiều so với việc ngắm nhìn một cảnh đẹp hay tận hưởng một ngày yên bình.
Nếu bỏ lỡ một cơ hội tốt, con người có thể vẫn tiếp tục sống. Nhưng nếu bỏ lỡ một mối nguy hiểm, hậu quả có thể là mất mạng.
Chính vì vậy, não bộ dần hình thành cơ chế ưu tiên chú ý đến những tín hiệu mang tính đe dọa, bất ổn hoặc tiêu cực. Trong tâm lý học hiện đại, hiện tượng này được gọi là “thiên kiến tiêu cực” (Negativity Bias).
Đó là lý do vì sao một lời chê bai thường khiến chúng ta nhớ rất lâu, trong khi mười lời khen đôi khi chỉ tạo ra cảm giác vui vẻ trong chốc lát. Một vụ bê bối có thể thu hút sự quan tâm của hàng triệu người, trong khi hàng nghìn câu chuyện tử tế diễn ra mỗi ngày lại ít được nhắc tới.
Sự chú ý của con người không phải lúc nào cũng hướng đến điều quan trọng nhất, mà thường hướng đến điều khiến họ cảm thấy có nguy cơ hoặc có tác động cảm xúc mạnh nhất.
2. Cực đoan thường hấp dẫn hơn vì nó mang lại cảm giác đơn giản và chắc chắn
Một trong những nguyên nhân khiến các quan điểm cực đoan dễ thu hút đám đông là vì chúng cung cấp những câu trả lời rất rõ ràng và dứt khoát.
Người cực đoan thường chia thế giới thành hai màu trắng và đen. Theo họ, một vấn đề hoặc hoàn toàn đúng hoặc hoàn toàn sai; một con người hoặc hoàn toàn tốt hoặc hoàn toàn xấu; một nhóm người hoặc là đồng minh hoặc là đối thủ.
Những cách nhìn nhận như vậy tạo ra cảm giác dễ hiểu, dễ tiếp nhận và dễ lựa chọn.
Người nghe không cần phải suy nghĩ quá nhiều, không cần phải phân tích các yếu tố phức tạp hay những hoàn cảnh khác nhau.
Trong khi đó, những người có tư duy ôn hòa thường nhìn nhận vấn đề với nhiều lớp thông tin hơn.
Họ hiểu rằng hầu hết các vấn đề trong cuộc sống đều không đơn giản.
Một hành vi có thể vừa đúng ở khía cạnh này nhưng lại chưa phù hợp ở khía cạnh khác.
Một con người có thể có cả ưu điểm lẫn hạn chế.
Một chính sách có thể mang lại lợi ích cho nhóm này nhưng lại tạo ra khó khăn cho nhóm khác.
Những quan điểm như vậy thường đòi hỏi người nghe phải suy ngẫm, cân nhắc và chấp nhận sự phức tạp.
Chính vì thế, dù có giá trị hơn về mặt nhận thức, chúng lại khó tạo ra sức hút tức thời bằng các thông điệp cực đoan.
3. Cảm xúc mạnh luôn lan truyền nhanh hơn lý trí
Con người là sinh vật giàu cảm xúc. Mặc dù chúng ta thường nghĩ rằng mình đưa ra quyết định bằng lý trí, nhưng trên thực tế, phần lớn hành vi lại được kích hoạt bởi cảm xúc.
Những cảm xúc như tức giận, sợ hãi, lo lắng, phẫn nộ hoặc bất bình thường tạo ra phản ứng rất mạnh trong não bộ.
Khi gặp những thông tin như vậy, con người có xu hướng muốn chia sẻ ngay lập tức, muốn bày tỏ quan điểm ngay lập tức và muốn lôi kéo người khác cùng tham gia vào cảm xúc của mình.
Ngược lại, những cảm xúc tích cực như sự thấu hiểu, bình an, cảm thông hay suy ngẫm thường khiến con người chậm lại để quan sát và chiêm nghiệm.
Một bài viết khiến người đọc nổi giận có thể được chia sẻ hàng nghìn lần chỉ trong vài giờ.
Nhưng một bài viết sâu sắc giúp thay đổi nhận thức hoặc tạo ra giá trị bền vững đôi khi cần nhiều tháng, thậm chí nhiều năm mới được công nhận rộng rãi.
Điều này không có nghĩa cảm xúc tiêu cực mạnh mẽ hơn cảm xúc tích cực.
Nó chỉ cho thấy cảm xúc tiêu cực thường kích hoạt phản ứng nhanh hơn, trong khi những giá trị tích cực thường cần thời gian để thẩm thấu và phát huy tác dụng.
4. Mạng xã hội đang khuếch đại những gì gây tranh cãi
Nếu trong quá khứ, những quan điểm cực đoan chỉ xuất hiện trong phạm vi nhỏ thì ngày nay, mạng xã hội đã trở thành công cụ khuếch đại chúng với tốc độ chưa từng có.
Điều quan trọng cần hiểu là các thuật toán mạng xã hội không được thiết kế để ưu tiên điều đúng nhất, cũng không được thiết kế để ưu tiên điều tốt đẹp nhất. Mục tiêu của chúng là giữ người dùng ở lại nền tảng càng lâu càng tốt.
Để làm được điều đó, thuật toán thường ưu tiên những nội dung tạo ra nhiều tương tác.
Trong thực tế, những nội dung tạo ra nhiều tương tác nhất thường là các nội dung gây tranh cãi, kích thích cảm xúc mạnh hoặc tạo ra xung đột quan điểm.
Một bài viết ôn hòa có thể nhận được vài trăm lượt thích. Nhưng một bài viết gây tranh cãi có thể nhận được hàng nghìn bình luận từ cả những người đồng tình lẫn phản đối.
Thuật toán nhìn thấy lượng tương tác tăng cao và tiếp tục lan truyền nội dung đó đến nhiều người hơn nữa.
Vòng lặp này khiến các quan điểm cực đoan ngày càng xuất hiện dày đặc trên không gian mạng.
Điều đáng lưu ý là điều này không phản ánh chính xác thực tế xã hội.
Trong cuộc sống hàng ngày, phần lớn con người vẫn đang làm việc, học tập, xây dựng gia đình và sống một cách ôn hòa.
Chỉ là những người đó không tạo ra nhiều tiếng ồn nên ít được nhìn thấy hơn.
5. Người ôn hòa thường ít lên tiếng hơn người cực đoan
Có một nghịch lý khá thú vị trong đời sống xã hội.
Những người càng cực đoan thường càng tin rằng mình hoàn toàn đúng. Họ ít nghi ngờ quan điểm của bản thân và sẵn sàng bảo vệ nó bằng mọi giá.
Ngược lại, những người có kiến thức và trải nghiệm sâu rộng thường hiểu rằng thế giới rất phức tạp. Họ nhận thức được những giới hạn trong hiểu biết của chính mình và luôn để ngỏ khả năng rằng mình có thể chưa nhìn thấy toàn bộ sự thật.
Chính vì vậy, người cực đoan thường phát biểu mạnh mẽ, dứt khoát và liên tục.
Trong khi đó, người ôn hòa thường dành nhiều thời gian hơn để quan sát, suy nghĩ và cân nhắc trước khi lên tiếng.
Kết quả là trong các cuộc tranh luận công khai, tiếng nói cực đoan thường nổi bật hơn, dù chưa chắc đại diện cho số đông.
Nhiều khi sự im lặng của những người ôn hòa khiến chúng ta lầm tưởng rằng xã hội đang bị chi phối bởi những quan điểm cực đoan, trong khi thực tế phần lớn mọi người chỉ không muốn tham gia vào các cuộc xung đột vô nghĩa.
6. Những điều tốt đẹp thường âm thầm hơn những điều tiêu cực
Một lý do khác khiến chúng ta cảm thấy tiêu cực xuất hiện nhiều hơn là vì bản chất của những điều tốt đẹp thường diễn ra rất lặng lẽ.
Một người cha kiên trì đồng hành cùng con suốt nhiều năm không tạo ra tiêu đề gây sốc.
Một người mẹ âm thầm hy sinh cho gia đình không trở thành chủ đề tranh luận.
Một giáo viên tận tâm giúp học sinh trưởng thành từng ngày cũng không tạo ra hàng nghìn lượt chia sẻ.
Nhưng chỉ cần một vụ việc tiêu cực xảy ra, nó có thể xuất hiện trên khắp các trang tin, mạng xã hội và trở thành tâm điểm chú ý của cộng đồng.
Điều này tạo ra một ảo giác nhận thức rằng cái xấu đang nhiều hơn cái tốt.
Thực tế, xã hội vẫn vận hành được mỗi ngày chính nhờ hàng triệu hành động tử tế, có trách nhiệm và mang tính xây dựng đang diễn ra âm thầm trong từng gia đình, trường học, doanh nghiệp và cộng đồng.
Chúng ta thường nghe thấy tiếng cây đổ, nhưng lại ít chú ý đến cả khu rừng đang âm thầm lớn lên.
7. Điều đáng lo không phải là sự tiêu cực tồn tại, mà là để nó dẫn dắt nhận thức của chúng ta
Tiêu cực và cực đoan luôn tồn tại trong mọi xã hội.
Vấn đề không nằm ở việc loại bỏ hoàn toàn chúng, bởi điều đó gần như không thể.
Điều quan trọng hơn là mỗi cá nhân cần xây dựng khả năng nhận thức đủ vững vàng để không bị cuốn theo những cảm xúc tức thời, không đánh đồng tiếng nói lớn nhất với sự thật, và không nhầm lẫn giữa sự nổi bật với giá trị thực sự.
Một xã hội trưởng thành không phải là xã hội không có tranh luận.
Đó là xã hội biết tranh luận mà không cực đoan, biết phản biện mà không công kích, biết bảo vệ quan điểm của mình mà vẫn tôn trọng quyền được khác biệt của người khác.
Khi con người học được cách lắng nghe nhiều hơn, suy nghĩ sâu hơn và đánh giá vấn đề bằng lý trí thay vì phản ứng bằng cảm xúc tức thời, những tiếng nói ôn hòa tuy không ồn ào nhưng sẽ dần tạo ra ảnh hưởng bền vững hơn.
——-
Sự tiêu cực và cực đoan thường thu hút sự chú ý mạnh mẽ hơn vì chúng đánh vào những cơ chế tâm lý nguyên thủy của con người, tạo ra cảm xúc mạnh, cung cấp những câu trả lời đơn giản và được các nền tảng truyền thông khuếch đại liên tục.
Trong khi đó, sự tích cực và ôn hòa đòi hỏi khả năng suy ngẫm, tư duy đa chiều, sự kiên nhẫn và trưởng thành trong nhận thức.
Tuy nhiên, điều tạo ra nhiều tiếng ồn nhất chưa chắc là điều tạo ra nhiều giá trị nhất.
Tiếng sấm luôn vang dội hơn cơn mưa.
Nhưng chính những cơn mưa âm thầm mới nuôi dưỡng đất đai, giúp cây cối sinh trưởng và duy trì sự sống.
Cũng như vậy, những con người tử tế, những tiếng nói ôn hòa và những giá trị tích cực có thể không phải lúc nào cũng nổi bật, nhưng chính họ mới là nền tảng giúp gia đình, cộng đồng và xã hội phát triển bền vững qua từng thế hệ.
Bởi xét cho cùng, một xã hội không được xây dựng bởi những tiếng nói lớn nhất, mà được duy trì bởi những con người sống có trách nhiệm, có hiểu biết và biết đặt giá trị chung lên trên những cảm xúc nhất thời của bản thân.
