P1.Vì sao trẻ tức giận, thích trêu chọc, thích oai, muốn trả thù và cách định hướng để trẻ không trở thành “kẻ bắt nạt không hiểu biết”.
Trẻ thường rơi vào 3 nhóm hành vi: Tức giận bùng nổ và đánh bạn, quát bạn. Trêu chọc, chọc ghẹo và cố ý làm bạn khó chịu để thấy vui hoặc thấy oai. Phản ứng trả thù khi bị bạn trêu hoặc ngứa mắt nên ghi trong lòng và tìm thời điểm làm lại để cân bằng.
Nhưng đây chỉ là vỏ ngoài. Phía sau là hệ thống nhận thức, cảm xúc và thái độ bị sai lệch mà trẻ chưa được dạy.
1.Tư duy nhận thức sai lệch
Nhận thức sai về quyền lực: Nghĩ rằng làm người khác sợ là mạnh mẽ. Coi việc thắng trong xung đột là chứng minh giá trị bản thân. Hiểu sai rằng nếu không đánh lại sẽ bị coi là yếu.
Nhận thức sai về cảm xúc: Không hiểu tức giận là tín hiệu để điều chỉnh, không phải để tấn công. Không phân biệt được thích, hứng thú với vui ác ý. Nghĩ rằng trêu chọc nhau là bình thường, không biết ranh giới.
Nhận thức sai về quan hệ bạn bè: Tin rằng bạn bè phải chịu theo ý mình. Cho rằng gây chú ý là được yêu thích. Không hiểu khái niệm tôn trọng, ranh giới và đồng thuận.
Nhận thức sai về công bằng: Công bằng là trả lại y như người ta đã làm. Không hiểu công bằng thực sự là xử lý theo nguyên tắc, không theo cảm xúc trả đũa.
2. Tâm lý và cảm xúc sai lệch về bản thân
Tâm lý tự ti ngầm nên hành vi oai bên ngoài Nhiều trẻ bắt nạt vì sợ bị coi là yếu, muốn có vị trí trong nhóm, muốn che đi sự thiếu tự tin thực sự.
Tâm lý bốc đồng: Khó dừng lại giữa chừng. Khó chờ vài giây để suy nghĩ trước khi phản ứng. Não điều hành kiểm soát bản thân còn yếu.
Tâm lý bị tổn thương: Những trẻ từng bị la mắng, xúc phạm, ép buộc tại nhà nên mang cảm xúc uất ức đi xả lên bạn. Bị bạn trêu trước nhưng không dám nói nên chuyển sang trả thù khi có cơ hội.
Tâm lý thích cảm giác mạnh: Một số trẻ cảm thấy phấn khích và kích thíchkhi chọc bạn, vì não được giải phóng Dopamin.
3. Thái độ và hành vi sai lệch
Thái độ coi thường cảm xúc của người khác: Không biết người khác đau, buồn, sợ. Không biết đặt mình vào vị trí người bị hại.
Thái độ cứng nhắc: Con đúng và bạn sai. Bạn đáng bị như thế. Bạn làm con trước.
Hành vi sai: Đánh, cấu, đẩy bạn. Chọc cười ác ý, xúc phạm ngoại hình. Nói lời mỉa mai, loại trừ khỏi nhóm. Lôi kéo bạn khác để tạo phe cho oai.
4. Hậu quả mất kiểm soát
Với bản thân trẻ: Trở thành đứa trẻ hung hăng, nóng nảy, không kiềm chế. Mất bạn bè thật, chỉ có bạn theo kiểu sợ chứ không quý. Khi lớn dễ mắc hành vi bạo lực, thích điều khiển người khác. Tính cách méo mó kiêu ngạo, cộc cằn, không biết tôn trọng người.
Với học tập: Khó hợp tác nhóm. Dễ bị giáo viên để ý tiêu cực. Dễ bị gắn nhãn cá biệt.
Với xã hội sau này: Dễ thành người dùng sức mạnh, tiền và quyền để thao túng người khác.
Hôn nhân và công việc gặp nhiều xung đột vì không biết đàm phán.
Khó được yêu thương thật, chỉ được nể sợ trước mặt.
5. Cách dạy trẻ tỉnh thức
Dạy trẻ hiểu đúng về sức mạnh: Mạnh mẽ là biết tự kiểm soát bản thân, không phải khống chế người khác. Mạnh mẽ là biết dừng, biết từ chối xung đột. Mạnh mẽ là dám nói sự thật, không dùng bạo lực.
Dạy trẻ hiểu đúng về bạn bè: Bạn bè là để cùng vui, không phải để thử quyền lực. Mỗi người có ranh giới riêng. Làm người khác đau là mất giá trị của chính mình.
Dạy trẻ hiểu đúng về cảm xúc: Tức giận không phải là lý do để đánh hoặc trả thù. Cảm xúc tức giận cần nói ra và cùng giải quyết, không phải hành động xấu.
6. Dạy và luyện tập cùng con sửa cảm xúc nội tâm
Dạy con Tĩnh: DỪNG khi đứng yên 10 giây (đếm trong đầu). –> THỞ với 2 lần thở sâu. –> NÓI ra (Tớ đang giận. Tớ cần bạn dừng lại.) –> Dạy trẻ tập mỗi ngày để thành phản xạ.
Dạy con nhận diện cảm xúc giận, khó chịu, bị trêu, bị nhục, bị tổn thương. Gọi tên cảm xúc giúp trẻ không để cảm xúc điều khiển hành vi.
Dạy con cách xả cảm xúc lành mạnh: Nói với giáo viên/cha mẹ. Viết ra (với trẻ lớn). Ra chỗ khác, uống nước. Tạm rời khỏi nhóm.
7. Sửa hành vi bằng ứng xử có nguyên tắc
Bộ quy tắc vàng khi bị bạn trêu hoặc tức giận: Không chửi lại. Không đánh. Không trả thù. Không lôi kéo bạn khác để trả đũa. Nói “Dừng lại, tớ không thích.” Rời khỏi nơi đó. Báo người lớn nếu bạn tiếp tục.
Dạy trẻ ngừng trêu chọc: Hỏi trẻ (Con có muốn nếu người khác làm vậy với con không?. Con muốn mình là người được tôn trọng hay người khiến bạn sợ?). Dạy trẻ ranh giới Chơi vui khác Chọc ác ý. Trêu một lần bạn không cười vui vẻ là phải dừng.
Dạy trẻ xin lỗi và chịu trách nhiệm: Xin lỗi rõ ràng (Tớ đã làm bạn đau. Tớ xin lỗi). Sửa hành vi: không lặp lại. Đền đồ nếu làm hỏng.
8. Sửa thái độ khi gieo hạt tử tế
Dạy trẻ quan sát hậu quả: Khi con đánh bạn, bạn khóc. Con nghĩ bạn cảm thấy sao. Nếu con là bạn, con có thích không?
Dạy trẻ lòng tự trọng: Người tử tế được tôn trọng. Người hung hăng chỉ được sợ nhưng không được yêu quý
Dạy trẻ ý nghĩa của bản lĩnh: Bản lĩnh thật không cần oai mà là dám chịu trách nhiệm, biết xin lỗi, biết sửa sai.
Không có đứa trẻ nào sinh ra đã xấu. Trẻ đánh bạn, trêu bạn, trả thù bạn đều xuất phát từ tư duy cảm xúc và kỹ năng sai. Điều cha mẹ cần làm không phải là quát mắng hay dán nhãn,mà là dạy con biết kiểm soát bản thân và biết tử tế.
Vì chỉ có đứa trẻ hiểu cảm xúc mình hiểu giá trị bản thân, hiểu ranh giới của người khác mới không trở thành kẻ bắt nạt trong tương lai.
P2. Con trẻ cần kiểm soát cảm xúc và hành vi như thế nào khi tức giận, thích trêu, bắt nạt bạn cho vui, hoặc muốn trả thù bạn
1. Tức giận bạn bè và phản ứng bùng nổ:
Nhận thức sai khi nghĩ rằng mất đồ, bị nói trêu, bị đụng chạm là bị xúc phạm nên phải phản đòn ngay để không bị coi thường.
Tâm lý và cảm xúc sai khi cảm xúc dâng cao nhưng không biết gọi tên nên bực tức và hành động theo xung động.
Hành vi sai khi Đánh, đá, cãi, đổ lỗi, khóc la để coi đó là cách giải tỏa tức giận.
Hậu quả bị bạn sợ nhưng không tôn trọng. Dễ bị gắn nhãn hung hăng, khó gần, có vấn đề. Càng về sau càng khó hòa nhập nên tự ti và nổi nóng nhiều hơn.
2. Thích trêu cà khịa bắt nạt bạn để thấy oai hoặc thấy vui:
Nhận thức sai nghĩ vui là được, trêu tí có sao đâu, con mạnh hơn bạn. Đánh đồng việc mình được chú ý là mình được công nhận.
Tâm lý và cảm xúc sai là thiếu cảm giác giá trị bên trong nên cần nguồn vui từ việc chi phối người khác. Tâm lý lấn lướt để bù đắp việc bị bố mẹ la mắng hoặc thiếu được lắng nghe.
Hành vi sai cà khịa, giật đồ, chặn đường, chê bai, dùng lời xấu để gây cười. Lôi kéo bạn khác cổ vũ nên tạo nhóm bắt nạt.
Hậu quả trở thành trẻ gây rối trong mắt thầy cô. Bạn bè né tránh nên càng thiếu giá trị từ đó càng phải lấn lướt để chứng minh bản thân. Dễ phát triển thành lệch hành vi khi lớn sẽ coi thường người yếu hơn, tự cho mình quyền làm tổn thương người khác.
3. Muốn trả thù bạn kiểu bạn làm gì tôi, tôi phải làm lại:
Nhận thức sai nghĩ công bằng là trả lại đúng thứ đã nhận. Nghĩ im lặng chịu đựng là yếu, trả đũa mới mạnh.
Tâm lý và cảm xúc sai khi tâm lý cay cú, hậm hực kéo dài nên nuôi giận từ đó có hành vi trả đũa như cách giải thoát. Tự ám thị mình bị đối xử bất công.
Hành vi sai như phá đồ bạn, nói xấu bạn, lập kế hoạch trả thù. Kéo nhóm bạn khác vào để trả lại công bằng.
Hậu quả càng trả thù tức giận sẽ càng leo thang mà mất kiểm soát. Trở thành học sinh có nguy cơ xung đột cao. Môi trường học đường trở thành vòng xoáy trả đũa, căm ghét và mất an toàn.
4. Cách nhận diện để cha mẹ hiểu con đang ở đâu:
Biểu hiện của trẻ nóng và bốc đồng: Nổi nóng ngay lập tức, không biết nói rõ điều mình khó chịu. Thích thắng trong mọi hoàn cảnh ( Vụt tay, đẩy bạn, ném đồ)
Biểu hiện của trẻ bắt nạt để gây chú ý: Luôn muốn được bạn nhìn, thầy cô chú ý. Là đầu têu trò phá, trêu chọc, nói lời thách thức. Không cảm thấy tội lỗi khi bạn tổn thương.
Biểu hiện của trẻ có xu hướng trả thù: Ghi nhớ lỗi của bạn rất lâu. Im lặng bề ngoài nhưng bên trong cay cú. Rất quyết tâm làm lại bằng được
5. Cách thay đổi để con biết kiểm soát cảm xúc và hành vi
(a) Dừng lại và gọi tên cảm xúc, mô tả hành vi
Con không sửa hành vi được khi con không biết mình đang cảm xúc gì. Cha mẹ hướng dẫn con dừng 3 giây trước khi phản ứng. Gọi tên cảm xúc (Con đang tức. Con đang ấm ức. Con đang sợ bị bạn coi thường.). Mô tả hành vi sai (Tay con đang chuẩn bị đánh bạn. Miệng con đang sắp chửi bạn). Trẻ từ nhận diện đê4 chuyển sang kiểm soát.
(b) Dạy con phản hồi thay vì phản ứng
Phản ứng là bộc phát.Phản hồi là chủ động. Cha mẹ tập cho con 3 câu phản hồi an toàn (Bạn nói vậy mình không thích.. Dừng lại, mình không muốn. Bạn làm vậy mình bị đau). Khi con dùng lời dẫn đến hành vi bạo lực giảm 70%.
(c) Dạy con hiểu Mạnh không phải là thắng bạn mà mạnh là tự kiểm soát chính mình
Trẻ thiếu năng lực kiểm soát sẽ phải dùng sức mạnh để che giấu sự yếu của mình. Cha mẹ giúp con so sánh kết quả giữa thắng nhưng mất bạn, và kiểm soát và được tôn trọng. Trẻ cần thấy Kiểm soát là oai thật, Bắt nạt là oai giả. Trả thù là yếu bên trong
(d) Dạy con cách xử lý khi bị bạn trêu
Gồm 3 bước: B1- Bỏ qua 1 lần. (Con không cần phản ứng với mọi thứ.). B2 – Nói rõ ràng ( Mình không thích bạn làm thế.). B3 – Nhờ thầy cô can thiệp khi bạn tiếp diễn. Không dạy con đánh lại để không bị lép.
(e) Rèn kỹ năng giao tiếp và đứng trước đám đông
Nhiều trẻ bắt nạt vì thiếu cảm giác giá trị nên dùng sức mạnh để che giấu bất an. Rèn tự tin đúng giúp con không cần chứng minh bản thân bằng cách lấn lướt.
(f) Dạy con chịu trách nhiệm không đổ lỗi kiểu (Bạn làm con tức. Tại bạn bắt nạt trước.). Cha mẹ hướng con (Con được quyền tức giận, nhưng con không được làm bạn đau.Con được quyền buồn, nhưng không được trả thù.)
6. Nếu không điều chỉnh con sẽ trở thành kiểu người gì khi lớn:
Không kiểm soát cảm xúc nên xung đột trong mọi mối quan hệ.
Thích bắt nạt nên phát triển thành người giành quyền, độc tài cảm xúc.
Trả thù nên nuôi thù ghét, khó hợp tác, khó giữ bạn, khó giữ việc.
Vậy nên, cần chỉnh con từ bên trong, từ nhận thức đến cảm xúc và trước khi chỉnh hành vi. Chỉ hành vi thì con sẽ lặp lại.
THÔNG ĐIỆP GỬI CHA MẸ CÓ CON LÀ KẺ BẮT NẠT VÀ GÂY RỐI
Nếu con bạn là đứa trẻ hay gây rối, hay trêu chọc, hay đánh bạn, hay làm bạn sợ…
Điều đầu tiên không phải là xấu hổ, phủ nhận, bao che và nói giảm nói tránh.
*Điều đầu tiên cần hiểu là con đang cầu cứu:
Bởi một đứa trẻ trở thành kẻ bắt nạt không phải vì nó mạnh, mà vì bên trong nó có một khoảng trống lớn đến mức nó phải lấy việc làm tổn thương người khác để lấp vào.
*Hãy nhìn sâu vào con đừng chỉ nhìn vào hành vi:
Phía sau một đứa trẻ gây rối luôn là một đứa trẻ thiếu kiểm soát cảm xúc, một đứa trẻ không được chỉnh đúng lúc, một đứa trẻ đang nghĩ sai về giá trị bản thân, một đứa trẻ đang cố tìm cảm giác mình oai, được chú ý để che đi sự bất an, một đứa trẻ đã quen với cách phản ứng theo cảm xúc vì không ai dạy nó dừng lại và gọi tên để tự kiểm soát cảm xúc, hành vi.
Con không xấu, nhưng Con đang lạc hướng. Và nếu cha mẹ không chỉnh con đúng lúc, con sẽ lạc luôn.
*Đừng yêu con theo kiểu bao che mà hãy yêu con theo kiểu chỉnh dạy con kịp thời:
Nhiều cha mẹ sợ con bị hiểu lầm, sợ con bị phạt, sợ con buồn nên né tránh giáo viên, bao biện, nói đỡ, đổ lỗi cho hoàn cảnh. Nhưng cha mẹ bao che sẽ giết con từ từ.
Người ta trách một lần, nhưng chính cha mẹ lại để con sai cả trăm lần.Thương con không phải là đứng về phía con trong mọi chuyện,
mà là đứng về phía điều đúng để kéo con về phía đúng.
*Con cần cha mẹ dứt điểm không mềm yếu và không nửa vời:
Một đứa trẻ gây rối chỉ thay đổi khi cha mẹ đứng thẳng trong nguyên tắc, nói rõ điều sai, kiên định không bênh dù con khóc hay vùng vằng, dạy con sửa đến nơi đến chốn, đồng hành nhưng không bảo vệ mù quáng. Không thể có chuyện hôm nay nói, mai bỏ, lúc cứng, lúc mềm, lúc nghiêm túc, lúc xuề xòa. Sự nửa vời của cha mẹ là môi trường nuôi dưỡng hành vi bắt nạt phát triển mạnh hơn.
Cha mẹ cần nhớ con không chỉ gây nguy hiểm cho bạn bè mà chính con cũng bị nguy hiểm.
Hãy nhìn xa hơn một chút khi nếu con không được chỉnh thì con sẽ bị bạn bè tránh xa. Con sẽ quen với lối suy nghĩ mạnh là đúng.Con sẽ hình thành tính cách coi thường người khác. Con sẽ lớn lên thành người không biết kiềm chế, dễ xung đột trong mọi quan hệ. Con có nguy cơ rơi vào các vấn đề hành vi, cảm xúc khi trưởng thành.
*Và điều đau lòng nhất là con sẽ trở thành kẻ bị cô lập trong xã hội dù bên ngoài có vẻ mạnh mẽ.
Con cần được cứu, ngay bây giờ. Không phải vì cha mẹ sợ dư luận, mà vì đây là tính cách ảnh hưởng đến cả cuộc đời của con.
*Điều quan trọng nhất cần hiểu con chỉ thay đổi khi cha mẹ thay đổi:
Không thể yêu cầu con kiểm soát nếu cha mẹ la hét, nóng nảy và mất bình tĩnh. Không thể dạy con tôn trọng bạn nếu cha mẹ bất kính trong lời nói. Không thể yêu cầu con dứt điểm nếu cha mẹ cảm tính, mềm yếu và dễ thỏa hiệp.
Cha mẹ là la bàn cảm xúc của con. Con mạnh hay yếu
Con biết kiềm chế hay bốc đồng. Con tôn trọng hay lấn lướt… đều bắt đầu từ cách cha mẹ giao tiếp và kỷ luật con.
*Hãy nói với con các câu này mỗi khi con phạm lỗi gây rối, bắt nạt:
Mẹ biết con có lý do, nhưng hành vi làm bạn đau là sai.
Con dừng 10 giây và gọi tên cảm xúc trước khi nói.
Con được quyền tức, nhưng không được quyền làm hại ai.
Mạnh thật là tự kiểm soát, không phải bắt nạt.
Con sửa sai bằng hành động, không bằng lời hứa.
Mẹ ở đây để hỗ trợ con thay đổi, nhưng mẹ không bao che.
Con cần làm lại đúng và ngay bây giờ.
Đồng thời cùng con thay đổi hàng ngày.
Hãy nhớ, con gây rối không phải để phá. Con bắt nạt không phải vì ác. Con đánh bạn không phải vì thích làm người khác đau.
Con chỉ đang không biết cách sống tử tế, vì chưa ai dạy con đến nơi đến chốn.
Và bạn, bậc cha mẹ chính là người có thể làm điều đó bằng sự kiên định, yêu thương và dứt điểm đúng cách!
