Sau một buổi thi thử dành cho học sinh chuẩn bị thi vào lớp Chuyên, một phụ huynh đến hỏi tôi “Em thấy bác rất thích các con học Chuyên phải không?”
Tôi trả lời ” Bác thích chứ. Nhưng với điều kiện các con phải có năng lực tự học tốt.”
Người bố có vẻ ngạc nhiên “Chẳng phải học giỏi chỉ cần thông minh thôi sao bác?”
Đây là một suy nghĩ khá phổ biến. Trong nhiều năm, xã hội thường đồng nhất học sinh giỏi với học sinh thông minh.
Chúng ta tin rằng chỉ cần một con trẻ có IQ cao, tư duy nhanh, tiếp thu tốt thì tự nhiên sẽ học giỏi và thành công. Nhưng thực tế giáo dục hiện đại đang cho thấy điều ngược lại.
Thông minh có thể giúp một con trẻ đi nhanh trong một giai đoạn.
Nhưng để đi xa, đi bền và phát triển lâu dài, chỉ thông minh là chưa đủ.
Đặc biệt trong môi trường học tập cường độ cao như trường Chuyên, nơi tập hợp rất nhiều học sinh vốn đã thông minh, thì yếu tố quyết định không còn là trí tuệ đơn thuần nữa.
Điều tạo nên sự khác biệt lâu dài thường nằm ở ba năng lực nền tảng Trí tuệ + Kỷ luật và trách nhiệm + Ý chí tự phát triển bản thân. Ba yếu tố này giống như ba chân của một chiếc kiềng.
Thiếu một chân, toàn bộ hệ thống sẽ mất cân bằng.
1. Trí tuệ là điều kiện cần nhưng chưa đủ
Không ai phủ nhận vai trò của trí tuệ. Một con trẻ có năng lực tư duy tốt sẽ tiếp thu kiến thức nhanh hơn.
Con trẻ có khả năng nhìn ra quy luật. Biết liên kết dữ kiện. Biết suy luận. Biết đặt câu hỏi. Biết tìm ra lời giải cho những vấn đề phức tạp.
Đó là một lợi thế vô cùng lớn. Tuy nhiên, lợi thế không đồng nghĩa với kết quả. Trong quá trình làm việc với học sinh nhiều năm, tôi gặp rất nhiều trường hợp đáng tiếc.
Có những con trẻ cực kỳ thông minh. Làm bài rất nhanh. Hiểu bài rất sâu. Khả năng tư duy nổi bật hơn hẳn bạn bè.
Nhưng kết quả học tập lại không tương xứng. Lý do không phải vì các con thiếu năng lực.
Mà vì các con không sử dụng năng lực đó một cách chủ động. Nhiều con trẻ chỉ học khi có người nhắc. Chỉ làm bài khi có người kiểm tra. Chỉ cố gắng khi có áp lực từ bên ngoài. Toàn bộ động lực học tập phụ thuộc vào cha mẹ hoặc giáo viên.
Điều này tạo ra một nghịch lý. Bề ngoài con trẻ có vẻ học rất chăm. Nhưng thực chất người đang học lại là cha mẹ. Cha mẹ quản lý thời gian. Cha mẹ sắp lịch học. Cha mẹ nhắc bài. Cha mẹ theo dõi tiến độ. Cha mẹ kiểm tra kết quả. Cha mẹ lo lắng. Cha mẹ căng thẳng.
Trong khi con trẻ chỉ làm theo. Vậy nếu một ngày cha mẹ dừng lại thì điều gì xảy ra?
Rất nhiều con trẻ sẽ mất phương hướng. Bởi động lực học tập chưa bao giờ được xây dựng từ bên trong.
Đó là lý do ngày nay chúng ta thấy rất nhiều con trẻ học rất tốt dưới sự quản lý chặt chẽ của gia đình. Nhưng khi bước vào môi trường cần sự tự chủ cao hơn thì bắt đầu sa sút.
Không phải vì các con kém thông minh. Mà vì các con chưa từng học cách tự chịu trách nhiệm cho việc học của mình.
Thông minh là một tài sản quý giá. Nhưng nếu không biết sử dụng thì tài sản ấy cũng chỉ nằm yên một chỗ.
2. Kỷ luật và trách nhiệm là yếu tố biến năng lực thành kết quả
Nếu trí tuệ giúp một người hiểu được mình cần làm gì thì kỷ luật giúp họ thực sự làm điều đó.
Đây là khoảng cách rất lớn giữa tiềm năng và thành tựu. Rất nhiều con trẻ sở hữu tiềm năng cao. Nhưng rất ít con trẻ biến tiềm năng đó thành kết quả thực tế.
Nguyên nhân thường nằm ở kỷ luật cá nhân. Kỷ luật không phải là ép buộc bản thân sống khổ sở. Kỷ luật là khả năng làm điều cần làm ngay cả khi mình không thích làm.
Đó là khả năng trì hoãn những niềm vui ngắn hạn để hướng tới những mục tiêu dài hạn.
*Một con trẻ có kỷ luật không nhất thiết phải học suốt ngày.
Con trẻ vẫn chơi.
Vẫn giải trí.
Vẫn sử dụng công nghệ.
Nhưng biết giới hạn.
Biết ưu tiên.
Biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Các con hiểu rằng nếu hôm nay lười biếng thì ngày mai sẽ phải trả giá.
Nếu hôm nay trì hoãn thì ngày mai áp lực sẽ tăng lên.
Nếu hôm nay bỏ bê nhiệm vụ thì ngày mai hậu quả sẽ đến.
*Chính nhận thức đó giúp các con sống chủ động hơn.
Ngược lại, nhiều con trẻ hiện nay đang rơi vào vòng xoáy trì hoãn.
Việc gì cũng để ngày mai.
Việc gì cũng đợi nhắc.
Việc gì cũng đợi gần hạn mới làm.
Rồi khi áp lực xuất hiện lại cho rằng chương trình học quá nặng.
Thực tế không ít áp lực được tạo ra từ chính sự trì hoãn của bản thân.
Một bài tập đáng lẽ làm trong một giờ. Nhưng kéo dài ba ngày.
Một bài kiểm tra đáng lẽ ôn trong hai tuần. Nhưng lại dồn vào hai đêm cuối.
*Khi đó căng thẳng xuất hiện là điều dễ hiểu.
Sau đó là những tiếng thở dài.
Những lời than vãn.
Những cuộc cãi vã với cha mẹ.
Những cảm giác chán học.
*Điều đáng tiếc là nhiều gia đình nhìn thấy áp lực nhưng không nhìn thấy nguyên nhân.
Họ tiếp tục tăng cường kiểm soát.
Tăng học thêm.
Tăng giám sát.
Tăng thúc ép.
Trong khi vấn đề gốc rễ là con trẻ chưa hình thành được năng lực quản trị bản thân.
3. Ý chí tự phát triển bản thân là yếu tố quyết định ai sẽ đi xa
Nếu trí tuệ là nền móng.
Nếu kỷ luật là công cụ.
Thì ý chí phát triển bản thân chính là động cơ.
Đây là năng lực quan trọng nhất trong thế giới hiện đại.
Bởi tri thức ngày nay thay đổi quá nhanh.
Những gì học hôm nay có thể trở nên lạc hậu sau vài năm.
Không ai có thể dựa mãi vào những gì mình biết.
Chỉ những người duy trì được tinh thần học hỏi mới có thể thích nghi và phát triển.
*Một con trẻ có ý chí phát triển không học vì điểm số.
Không học vì phần thưởng.
Không học vì lời khen.
Con trẻ học vì muốn tốt hơn.
Muốn hiểu sâu hơn.
Muốn trưởng thành hơn.
Muốn mở rộng giới hạn của chính mình.
Khi gặp thất bại, con trẻ không hỏi “Ai làm mình thất bại?”
Mà hỏi “Mình cần thay đổi điều gì?”
Khi gặp người giỏi hơn, con trẻ không ganh tỵ mà tìm cách học hỏi.
Khi gặp khó khăn, con trẻ không bỏ cuộc ngay mà xem đó là cơ hội để phát triển.
Đây chính là điểm tạo nên khác biệt lâu dài.
*Trong môi trường trường Chuyên, gần như tất cả học sinh đều thông minh.
Nhiều con trẻ cũng có kỷ luật.
Nhưng những con trẻ thực sự nổi bật sau nhiều năm thường là những con trẻ luôn giữ được khát vọng phát triển.
Không ngủ quên trên thành tích.
Không xem điểm số là đích đến.
Không xem thành công hiện tại là đủ.
Luôn tìm kiếm phiên bản tốt hơn của chính mình.
4. Sai lầm phổ biến của nhiều cha mẹ hiện đại
Một trong những nhầm lẫn lớn nhất hiện nay là cha mẹ đang xem trường Chuyên như mục tiêu cuối cùng.
*Nhiều gia đình sẵn sàng đầu tư rất lớn cho việc luyện thi.
Học thêm liên tục.
Luyện đề ngày đêm.
Hy sinh tuổi thơ của con trẻ.
Hy sinh thời gian nghỉ ngơi.
Hy sinh sức khỏe tinh thần.
Chỉ để đổi lấy tấm vé bước vào trường Chuyên.
Nhưng lại quên xây dựng điều quan trọng nhất.
Đó là năng lực tự học.
*Một con trẻ không có năng lực tự học thì dù vào trường Chuyên cũng vẫn phải sống trong thúc ép.
Vẫn áp lực.
Vẫn căng thẳng.
Vẫn phụ thuộc.
Ngược lại, một con trẻ có năng lực tự học tốt thì dù học ở đâu cũng có thể phát triển.
Bởi thành công cuối cùng không nằm ở tên ngôi trường mà nằm ở năng lực trưởng thành của chính con người.
————-
Trường Chuyên là một môi trường tốt. Nhưng môi trường tốt không thể thay thế năng lực cá nhân.
Điều quyết định tương lai của một con trẻ không phải là việc học ở đâu. Mà là con trẻ có đủ ba năng lực cốt lõi hay không.
Trí tuệ để hiểu biết.
Kỷ luật để hành động.
Ý chí phát triển để không ngừng tiến bộ.
Nếu có đủ ba yếu tố ấy, trường Chuyên sẽ trở thành nơi giúp con trẻ bay cao hơn.
Nếu thiếu những yếu tố ấy, ngay cả môi trường tốt nhất cũng khó tạo ra sự phát triển bền vững.
Bởi cuối cùng, thứ quyết định một đời người không phải là cánh cổng bước vào năm mười lăm tuổi.
Mà là năng lực tự bước đi trên con đường của chính mình trong suốt phần đời còn lại.
