Mỗi đứa trẻ khi không nghe lời đều không giống nhau. Một đứa phản kháng ồn ào. Một đứa im lặng nhưng sục sôi bên trong. Một đứa thì ngọt ngào nhưng hoàn toàn không hành động.
Sai lầm của cha mẹ là nhìn bề mặt để xử lý nên dễ mắc sai lầm không hiểu chính con mình
1. Trẻ lì bướng và chống đối ( Nổi loạn/phản kháng/ chống đối trực diện)
Biểu hiện: Cãi lại, phản ứng ngay lập tức. Gào lên khi bị yêu cầu. Làm ngược lại lời cha mẹ. Đòi bằng được điều mình muốn.
Tư duy nhận thức: Trẻ có tính thẳng, trực tính, bộc phát. Não xử lý cảm xúc nhanh hơn suy nghĩ nên phản ứng ngay lập tức. Khó chịu đựng ranh giới và sự kiểm soát.
Cảm xúc: Có thể lo âu khi bị ép buộc hoặc cảm giác bị xâm phạm quyền cá nhân. Căng thẳng, sợ bị sai nhưng phản ứng bằng tấn công để tự vệ.
Tổn thương bên trong: Cảm giác không bao giờ được nghe, được hiểu. Có thể từng bị la mắng, bị so sánh, hoặc áp lực thành tích.
Nhu cầu thật: Cần được thừa nhận, được công nhận quan điểm. Cần không gian và quyền chọn nhỏ để giảm áp lực.
Sai của cha mẹ: Ra lệnh dồn dập. La mắng khi trẻ đang bùng cảm xúc. Đe dọa nhưng không theo đến cùng (mất uy). Gắn nhãn bướng, hỗn, ngổ ngáo.
Cần thay đổi: Nói ngắn, rõ ràng và đưa ra một yêu cầu / một thời điểm. Cho lựa chọn trong khung (Con làm trước hay mẹ hỗ trợ trước). Bình tĩnh như đá tảng, không để trẻ kéo vào cuộc chiến quyền lực. Thừa nhận cảm xúc của con trước khi yêu cầu (Mẹ biết con đang khó chịu…)
2. Trẻ in lặng nghe nhưng ấm ức bên trong (Ngoan bề mặt/nổi loạn thầm lặng/ thu mình)
Biểu hiện: Không cãi, không phản ứng, không thể hiện thái độ. Nhưng sau đó trì hoãn, làm cho có, hoặc thái độ lạnh. Tự trách, tự ấm ức, khó chịu nhưng không nói. Tối về dễ khó ngủ, dễ khóc, dễ mệt.
Tư duy nhận thức: Trẻ hiểu rất rõ yêu cầu của cha mẹ. Nhưng não ưu tiên tránh xung đột hơn là bộc lộ cảm xúc. Trẻ nuốt vào trong để làm vừa lòng người lớn.
Cảm xúc: Sợ mất lòng, sợ bị chê trách và sợ bị hiểu sai. Tạo thành kiểu ứng xử đồng ý ngoài nhưng chống đối trong.
Tổn thương bên trong: Cảm xúc của con không quan trọng. Nói ra cũng vô ích. Nếu con bày tỏ, con sẽ bị quát, bị mắng.
Nhu cầu thật: Được lắng nghe truyền cảm xúc, không chỉ lắng nghe hành vi. Được an toàn khi nói ra sự thật của mình. Được hỏi (Con có đang không vui không) thay vì (Sao không nghe)
Sai của cha mẹ: Chỉ nhìn hành vi ngoan mà không đọc được căng thẳng bên trong. Ép con phải vui vẻ, phải nhanh và phải làm ngay. Gắn nhãn con hiền lành và dễ bảo khiến trẻ phải cố chịu đựng.
Cần thay đổi: Luôn hỏi cảm xúc trước hành vi (Con cảm thấy thế nào về việc mẹ vừa nhắc). Cho con quyền nói thật và không bị phán xét. Dạy ngôn ngữ bày tỏ (Con thấy khó chịu/ con cần thêm 2 phút…). Không ép tốc độ cho con khoảng thời gian chuyển đổi.
3. Trẻ vui vẻ nghe lời nhưng chẳng làm theo ( Dễ thương/ dễ dạ vâng nhưng thiếu thực thi/ lười hành động/tránh trách nhiệm)
Biểu hiện: Miệng dạ, vâng, ok mẹ ơi…, nghe rất ngoan, rất vui vẻ. Nhưng 5 – 10 phút hoặc mãi sau vẫn không làm gì, hoặc quên hoàn toàn. Học, dọn, ăn, ngủ đều phải nhắc đi nhắc lại.
Tư duy nhận thức: Não xử lý ưu tiên vui chơi và kích thích mạnh hơn nhiệm vụ. Khó duy trì chú ý. Đặc biệt hay gặp ở nhóm thiếu kỹ năng tự điều chỉnh, tính dễ xao nhãng và hướng ngoại.
Cảm xúc: Không hề tiêu cực nhưng thiếu động lực bên trong, và không có thói quen hành động. Đôi khi trẻ vui vẻ để tránh bị la, chứ không có ý định thực hiện.
Tổn thương bên trong: Không nhiều, nhưng có điểm (Con chỉ cần ngoan miệng là đủ.). Bị khen trên vẻ bề ngoài hơn là năng lực thực thi nên thiếu năng lực thực hiện và dự tập trung, nhẫn nại…
Nhu cầu thật: Cần cấu nhắc đúng cách, bước nhỏ, rõ ràng. Cần rèn thói quen thay vì mong đợi tự giác ngay lập tức. Cần bảng nhiệm vụ và hướng dẫn từng bước.
Sai của cha mẹ: Nghe con dạ vâng là tin ngay nên kỳ vọng sai. Nói mệnh lệnh dài, mơ hồ. Lúc tức mới nhắc lại nên trẻ nghĩ không cần làm ngay. Làm hộ con vì nóng ruột nên con hình thành dạ cho xong.
Cần thay đổi: Không tin vào lời dạ vâng mà chỉ tin vào hành động. Dùng bước nhỏ (Bây giờ con đặt cuốn sách vào bàn. Khi con làm xong mẹ giao bước tiếp.). Dùng đồng hồ đếm ngược để tạo giới hạn thực tế. Khen ngay khi trẻ hành động, không khen lời nói.
Như vậy, Đứa trẻ không nghe lời không hề giống nhau. Nếu cha mẹ chỉ nhìn bề mặt, cha mẹ sẽ xử lý sai.
Con lì không phải vì hư.Con im lặng không phải vì ngoan.
Con vui vẻ không phải vì hợp tác.
Sau mỗi kiểu là một cơ chế tâm lý khác nhau. Làm cha mẹ thấu hiểu là phải đọc đúng kiểu, chọn đúng cách. Khi hiểu đúng, bạn sẽ thấy con chỉ đang dùng ngôn ngữ hành vi để nói điều mà con chưa biết diễn đạt.
