Trưởng thành không phải là luôn chứng minh mình đúng, mà là đủ bản lĩnh để nhìn thấy cả phần mình sai
Có một nghịch lý mà rất nhiều người từng trải qua trong các mối quan hệ.
Chúng ta biết mình đúng, có lý lẽ, có bằng chứng và thậm chí biết chắc mình không làm điều mà người khác quy kết. Thế nhưng cuối cùng, người phải im lặng lại là mình, người phải nhượng bộ cũng là mình, thậm chí người phải xin lỗi vẫn có thể là mình.
Để giữ gia đình, giữ công việc, giữ một mối quan hệ hoặc đơn giản là giữ cho mọi thứ không tiếp tục căng thẳng, chúng ta đôi khi lựa chọn nói rằng: thôi, tôi sai.
Nhưng điều đáng suy nghĩ không phải chỉ là vì sao người đúng lại phải nhận sai. Câu hỏi sâu hơn là khi chúng ta nhận sai, đó là sự trưởng thành hay là sự sợ hãi?
Bởi có những lúc nhận sai là bản lĩnh. Nhưng cũng có những lúc nhận sai quá nhiều lại cho thấy một mối quan hệ đang mất cân bằng.
Quan trọng hơn, có những lúc chúng ta tưởng rằng mình hoàn toàn đúng nhưng thực ra bên trong sự đúng ấy vẫn có phần tự ái, kiểm soát, cố chấp hoặc tổn thương chưa được nhìn nhận.
Trưởng thành không phải là tìm mọi lý lẽ để chứng minh mình đúng. Trưởng thành là đủ thành thật để nhìn thấy cả phần đúng và phần sai của chính mình.
1. Con người thường bảo vệ mình trước khi tìm kiếm sự thật
Khi bị nói rằng mình sai, phản ứng đầu tiên của con người thường không phải là bình tĩnh tự hỏi xem điều đó có đúng hay không. Phản ứng tự nhiên hơn là cảm thấy mình đang bị tấn công, bị phủ nhận hoặc bị hạ thấp.
Bởi con người không chỉ bảo vệ sự an toàn về thể chất mà còn bảo vệ hình ảnh về chính mình. Chúng ta muốn được nhìn nhận là người tốt, người có trách nhiệm, người công bằng, người biết điều và người có giá trị. Nên khi một lời góp ý chạm vào hình ảnh ấy, chúng ta rất dễ phản ứng để bảo vệ bản thân trước khi kịp nhìn lại sự thật.
Có người phủ nhận, có người giải thích, có người biện minh, có người đổ lỗi và có người lập tức nhắc lại những lỗi lầm của đối phương để chứng minh rằng mình không phải người duy nhất có vấn đề. Những phản ứng ấy nhiều khi không xuất phát từ sự xấu xa mà từ nhu cầu tự bảo vệ rất sâu của con người.
Nhưng hiểu được cơ chế ấy không có nghĩa là chúng ta được quyền dùng nó để bao biện cho hành vi của mình.
Tôi có thể hiểu vì sao mình nổi giận, nhưng tôi vẫn phải chịu trách nhiệm về cách mình nổi giận. Tôi có thể hiểu vì sao mình tổn thương, nhưng tôi vẫn phải chịu trách nhiệm nếu từ sự tổn thương đó tôi làm tổn thương người khác. Hiểu mình là bước đầu, nhưng chịu trách nhiệm với mình mới là bước trưởng thành.
2. Điều khó nhất không phải là nhìn thấy người khác sai, mà là nhìn thấy mình sai
Con người thường rất nhanh trong việc nhận ra lỗi của người khác nhưng lại chậm hơn rất nhiều khi nhìn vào lỗi của chính mình.
Khi người khác nóng giận, chúng ta dễ gọi đó là thiếu kiểm soát, nhưng khi chính mình nóng giận, chúng ta lại có hàng loạt lý do để giải thích rằng vì người kia làm mình quá tức.
Khi người khác áp đặt, chúng ta gọi đó là kiểm soát, nhưng khi mình áp đặt, chúng ta lại nói rằng mình chỉ muốn tốt cho họ.
Khi người khác không lắng nghe, chúng ta cho rằng họ ích kỷ, nhưng khi mình không lắng nghe, chúng ta lại nghĩ rằng mình đã quá mệt mỏi để tiếp tục nghe.
Điều này khiến con người rất dễ xây dựng một câu chuyện có lợi cho chính mình. Trong câu chuyện đó, mình thường là người có lý, còn lỗi thuộc về hoàn cảnh hoặc người khác.
Chính vì vậy, điều khó nhất trong quá trình trưởng thành không phải là học thêm cách phản biện, mà là học cách dừng lại trước khi phản biện để tự hỏi mình đã thực sự làm gì. Nếu bỏ hết những lý lẽ sang một bên, tôi đã nói gì, đã làm gì, đã phản ứng như thế nào và hành vi của tôi đã tác động đến người khác ra sao?
Những câu hỏi ấy không dễ chịu, bởi chúng buộc chúng ta bước ra khỏi vị trí của người bị tổn thương để nhìn mình như một người có trách nhiệm trong chính câu chuyện đó.
3. Nhận sai không làm một con người thấp đi
Nhiều người rất sợ nói rằng mình sai bởi họ đồng nhất việc nhận sai với việc thua cuộc. Họ nghĩ rằng nếu mình xin lỗi thì người kia sẽ thắng, nếu mình thừa nhận lỗi thì mình sẽ mất vị thế, nếu mình nhượng bộ thì người khác sẽ coi thường mình.
Nhưng đó là cách nhìn của một cuộc chiến, trong khi rất nhiều mối quan hệ không cần một người thắng và một người thua. Điều chúng cần là hai người cùng nhìn vào vấn đề và tìm cách giải quyết.
Một người hoàn toàn có thể đúng về sự việc nhưng sai trong cách nói. Có thể đúng khi cảm thấy tổn thương nhưng sai khi dùng sự tổn thương ấy để làm tổn thương lại người khác. Có thể đúng khi muốn được tôn trọng nhưng sai khi cho rằng người khác phải luôn làm theo ý mình. Có thể đúng về điều mình mong muốn nhưng sai khi áp đặt mong muốn ấy lên người khác.
Đúng và sai đôi khi không nằm ở hai con người đối lập nhau mà cùng tồn tại trong một con người, trong cùng một câu chuyện.
Vì thế, câu nói tôi đã sai ở điều này không làm một người nhỏ bé. Ngược lại, nó cho thấy người đó đủ vững vàng để không cần bảo vệ hình ảnh hoàn hảo của mình bằng mọi giá. Một người càng trưởng thành càng hiểu rằng mình không cần phải hoàn hảo mới có giá trị.
Chính vì không còn quá sợ việc mình sai nên họ mới có khả năng nhìn thấy sai lầm, sửa chữa và thay đổi.
4. Nhưng nhận sai không có nghĩa là nhận tất cả lỗi về mình
Có một thái cực khác cũng rất đáng lo ngại. Đó là khi một người luôn nhận lỗi chỉ để giữ một mối quan hệ. Người kia tức giận thì mình xin lỗi, người kia gây ra vấn đề thì mình tìm cách giải quyết, người kia không kiểm soát được cảm xúc thì mình lại là người phải điều chỉnh để tránh xung đột. Lâu dần, một quy luật vô hình hình thành là một người gây ra vấn đề và một người khác luôn phải chịu trách nhiệm để mọi thứ trở lại bình thường.
Đó không còn là sự trưởng thành mà có thể đã trở thành một mối quan hệ mất cân bằng. Trưởng thành không có nghĩa là nhận hết lỗi về mình. Trưởng thành là biết chính xác phần nào thuộc trách nhiệm của mình để nhận và phần nào thuộc trách nhiệm của người khác để họ tự chịu trách nhiệm.
Tôi có thể nhận lỗi vì mình đã nói một câu quá nặng, nhưng không vì thế mà nhận luôn trách nhiệm cho việc người khác đã đối xử bất công với tôi. Tôi có thể xin lỗi vì cách mình phản ứng, nhưng không cần xin lỗi vì mình có cảm xúc hoặc vì mình đặt ra một giới hạn chính đáng.
Bao dung không đồng nghĩa với chịu đựng tất cả. Hiểu người khác không có nghĩa là phải luôn nhường người khác. Giữ một mối quan hệ không có nghĩa là một người phải liên tục hy sinh để đổi lấy sự bình yên.
5. Có những lúc chúng ta đúng nhưng vẫn cần biết lùi lại
Không phải cuộc tranh luận nào cũng cần chiến thắng. Có những sự thật nếu được nói đúng thời điểm có thể giúp hai người hiểu nhau hơn, nhưng nếu được nói trong lúc cả hai đang tức giận thì chính sự thật ấy lại trở thành một mồi lửa khiến xung đột lớn hơn.
Từ đó người trưởng thành không chỉ hỏi mình có đúng hay không mà còn biết tự hỏi liệu đây có phải thời điểm thích hợp để nói hay không, cách nói của mình có khiến người kia có khả năng lắng nghe hay không và điều mình thực sự muốn là giải quyết vấn đề hay chỉ muốn người kia thừa nhận rằng mình đúng.
Có những lúc lùi lại không phải vì mình sai mà vì mình hiểu rằng tiếp tục tranh luận trong thời điểm đó không mang lại điều gì tốt đẹp. Im lặng khi ấy là sự kiểm soát cảm xúc chứ không phải đầu hàng.
Nhưng cũng cần phân biệt rất rõ giữa việc chủ động lùi lại và việc liên tục bị buộc phải im lặng. Một người trưởng thành có thể chọn không tranh luận trong một thời điểm, nhưng họ vẫn có quyền nói ra điều cần nói khi thời điểm phù hợp đến.
6. Đừng dùng những tổn thương trong quá khứ để miễn trách nhiệm cho hiện tại
Có một cách giải thích rất phổ biến trong các mối quan hệ: tôi trở thành như vậy bởi tôi từng bị tổn thương. Tôi kiểm soát vì tôi từng bị phản bội. Tôi không tin người khác vì tôi từng thất vọng. Tôi nóng giận vì tôi từng bị đối xử tệ. Những trải nghiệm đó có thể giúp chúng ta hiểu vì sao một người hình thành cách phản ứng như vậy, nhưng hiểu nguyên nhân không đồng nghĩa với miễn trách nhiệm.
Quá khứ có thể giải thích con người hôm nay, nhưng không thể trở thành giấy phép để chúng ta tiếp tục làm tổn thương người khác. Một người từng bị bỏ rơi vẫn phải học cách không bỏ rơi người khác. Một người từng bị kiểm soát vẫn phải học cách không kiểm soát người khác. Một người từng bị tổn thương vẫn phải học cách không biến nỗi đau của mình thành lý do gây đau cho người khác.
Đây là điều rất khó, bởi chúng ta thường muốn người khác hiểu nỗi đau của mình trước khi yêu cầu mình chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Nhưng sự trưởng thành thực sự bắt đầu khi chúng ta có thể nói rằng tôi hiểu vì sao tôi trở thành như vậy, nhưng tôi không muốn dùng điều đó để biện minh cho việc mình tiếp tục làm người khác tổn thương.
7. Có một câu hỏi khó mà mỗi người trưởng thành cần học cách hỏi
Khi một mối quan hệ đổ vỡ, câu hỏi đầu tiên chúng ta thường đặt ra là ai đã làm sai, ai đã làm mình tổn thương và ai phải chịu trách nhiệm. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, chúng ta vẫn đứng ở vị trí của một người đang phán xét câu chuyện từ bên ngoài.
Câu hỏi sâu hơn phải là trong toàn bộ câu chuyện này, tôi đã làm gì?
Có thể người kia thực sự sai. Có thể mình thực sự là người bị tổn thương. Có thể mình đã bị đối xử không công bằng.
Nhưng sau khi thừa nhận tất cả những điều đó, chúng ta vẫn cần nhìn lại cách mình đã phản ứng. Mình có nói điều gì quá đáng không? Mình có cố kiểm soát điều không thuộc quyền kiểm soát của mình không? Mình có biến sự tổn thương thành lý do để trừng phạt người khác không? Mình có yêu cầu người khác phải chịu trách nhiệm cho những cảm xúc mà chính mình cần học cách quản lý không?
Những câu hỏi ấy không nhằm biến người bị tổn thương thành người có lỗi. Chúng chỉ giúp mỗi người lấy lại phần trách nhiệm thuộc về mình. Bởi khi chúng ta nhìn thấy phần mình có thể thay đổi, chúng ta mới thực sự có khả năng thay đổi cuộc đời mình.
8. Người trưởng thành không cần lúc nào cũng là người đúng
Càng trưởng thành, con người càng ít có nhu cầu chứng minh mình đúng trong mọi hoàn cảnh. Không phải bởi họ không phân biệt được đúng sai, mà bởi họ hiểu rằng cuộc sống phức tạp hơn một cuộc tranh luận.
Có những điều đúng với mình nhưng chưa chắc phù hợp với người khác. Có những điều hôm nay mình chưa hiểu nhưng nhiều năm sau mới nhận ra người khác đã đúng ở một phần nào đó.
Cũng có những điều mình từng rất chắc chắn nhưng thời gian khiến mình phải thay đổi quan điểm.
Người trưởng thành không sợ phát hiện ra mình đã sai. Họ hiểu rằng sai không phải là thất bại về giá trị con người. Sai chỉ là một thông tin cho thấy có điều gì đó trong nhận thức, hành vi hoặc cách lựa chọn của mình cần được điều chỉnh.
Điều đáng sợ không phải là một lần sai, mà là biết mình sai nhưng vẫn cố bảo vệ sai lầm chỉ vì không muốn hình ảnh của mình bị tổn thương.
Một người có thể nói tôi đã sai mà không cảm thấy mình thấp kém. Họ có thể xin lỗi mà không thấy mình mất giá trị. Họ có thể thay đổi quan điểm mà không thấy mình thất bại.
Bởi họ hiểu rằng giá trị của một con người không nằm ở việc chưa bao giờ sai, mà nằm ở khả năng nhận ra sai lầm và chịu trách nhiệm với nó.
9. Nhưng cũng phải biết khi nào sự nhẫn nhịn đã trở thành mất cân bằng
Có một người luôn xin lỗi không có nghĩa là người đó trưởng thành. Có một người luôn nhường nhịn không có nghĩa là người đó bao dung.
Có một người luôn giữ im lặng không có nghĩa là người đó hiểu chuyện. Đôi khi phía sau những điều tưởng như rất đẹp ấy lại là nỗi sợ mất mối quan hệ, sợ bị bỏ rơi hoặc sợ xung đột.
Một mối quan hệ lành mạnh không đòi hỏi một người luôn đúng và một người luôn sai. Nó cần cả hai người có khả năng nhìn lại mình, nhận trách nhiệm và thay đổi. Nếu chỉ một người luôn phải hiểu, luôn phải nhường, luôn phải sửa, luôn phải xin lỗi và luôn phải hy sinh, thì vấn đề không còn nằm ở việc ai đúng ai sai trong một cuộc tranh luận cụ thể nữa. Vấn đề nằm ở cấu trúc của chính mối quan hệ đó.
Một người có thể nhận trách nhiệm cho phần sai của mình mà không cần nhận trách nhiệm thay cho người khác. Có thể nói tôi sai ở điều này và đồng thời nói điều bạn làm với tôi cũng không đúng. Hai điều đó không hề mâu thuẫn. Ngược lại, đó mới là cách nhìn trưởng thành nhất về trách nhiệm trong một mối quan hệ.
10. Cuối cùng, điều quan trọng nhất là sự thành thật với chính mình
Có những chuyện chúng ta không cần dành cả đời để chứng minh mình đúng.
Thời gian sẽ trả lời một phần, kết quả sẽ trả lời một phần và cách chúng ta sống sẽ trả lời phần còn lại. Nhưng có một người mà chúng ta không thể nói dối mãi, đó là chính mình.
Nếu mình đúng, hãy bình tĩnh bảo vệ điều đúng. Nếu mình sai, hãy đủ can đảm để nhận sai. Nếu người khác sai, hãy để họ chịu trách nhiệm về phần của họ. Nếu một mối quan hệ còn có thể cùng nhau thay đổi, hãy cùng nhau sửa chữa. Nếu một mối quan hệ chỉ tồn tại bằng sự nhẫn nhịn và hy sinh của một phía, hãy đủ tỉnh táo để nhìn thấy sự mất cân bằng ấy.
Đừng sống cả đời để chứng minh rằng mình đúng, nhưng cũng đừng sống cả đời để nhận sai chỉ vì sợ mất một người.
Hãy học cách phân biệt giữa khiêm nhường và tự hạ thấp mình, giữa bao dung và cam chịu, giữa nhường nhịn và đánh mất ranh giới, giữa nhận trách nhiệm và nhận lỗi thay cho người khác.
Bởi cuối cùng, trưởng thành không phải là trở thành một người không bao giờ sai. Trưởng thành là khi chúng ta đủ bình tĩnh để nhìn thấy mình sai mà không cảm thấy mình mất giá trị. Đủ bản lĩnh để xin lỗi mà không thấy mình thấp kém, Đủ tỉnh táo để tha thứ nhưng không tiếp tục chấp nhận sự bất công. Đủ yêu thương để giữ một người khi cả hai còn có thể cùng nhau thay đổi và đủ tự trọng để bước ra khi một mối quan hệ chỉ còn tồn tại bằng sự hy sinh của một phía.
Có những lúc chúng ta đúng. Nhưng vẫn phải chấp nhận mình sai.
Không nhất thiết sai trong sự thật, mà có thể sai trong cách nói, cách làm, cách phản ứng, cách yêu thương hoặc cách đối xử.
Khi một người đủ thành thật để nhìn thấy phần sai ấy, họ không mất đi giá trị của mình.
Họ đang trở thành một phiên bản trưởng thành hơn của chính mình.
Bởi điều đáng quý nhất không phải là một đời không mắc sai lầm mà là sau mỗi sai lầm, chúng ta biết nhìn lại, biết sửa đổi, biết chịu trách nhiệm và biết sống tốt hơn với chính mình và với những người đi cùng mình trên đường đời.
