Có nhiều người vẫn nghĩ rằng trẻ còn quá nhỏ thì sẽ không nhớ những điều đau buồn đã xảy ra.
Nhưng thực tế, điều trẻ không nhớ bằng lời nói, não bộ và cơ thể vẫn có thể ghi nhớ bằng cảm xúc.
Điều nguy hiểm nhất của sang chấn tâm lý không phải là những gì đã xảy ra, mà là khi não bộ của một đứa trẻ tin rằng muốn tồn tại thì phải ngừng là chính mình.
Ở giai đoạn từ 2–7 tuổi, não bộ phát triển với tốc độ rất nhanh.
Đây là thời kỳ hình thành cảm giác an toàn, lòng tin với người khác, khả năng điều hòa cảm xúc, ngôn ngữ, nhân cách và nền tảng của các mối quan hệ sau này.
Nếu trẻ phải sống trong sợ hãi, căng thẳng hoặc tổn thương kéo dài, não bộ sẽ ưu tiên sinh tồn thay vì phát triển.
Khi đó, nhiều biểu hiện bất thường xuất hiện nhưng lại thường bị người lớn hiểu nhầm là bướng bỉnh, hư, lì lợm hoặc chậm phát triển.
1. Hiểu sang chấn tâm lý
Sang chấn tâm lý là những tổn thương xảy ra khi trẻ phải trải qua hoặc chứng kiến những sự kiện vượt quá khả năng chịu đựng của não bộ và cảm xúc.
Đó không chỉ là những biến cố rất lớn như bạo hành hay tai nạn.
Với một đứa trẻ nhỏ, việc thường xuyên bị quát mắng, bị bỏ mặc, sống trong gia đình đầy xung đột hoặc liên tục bị phủ nhận cảm xúc cũng có thể tạo nên sang chấn.
Điều quyết định không phải sự việc lớn hay nhỏ theo góc nhìn của người lớn, mà là mức độ não bộ của trẻ cảm nhận được sự an toàn.
Nếu tình trạng này kéo dài hoặc lặp đi lặp lại, nó sẽ ảnh hưởng đến quá trình phát triển toàn diện của con trẻ.
2. Nguyên nhân thường gặp
Điều đầu tiên và cũng phổ biến nhất là trẻ thiếu cảm giác an toàn từ những người gắn bó gần gũi nhất.
Khi cha mẹ thường xuyên quát mắng, đánh đập, lạnh nhạt hoặc bỏ mặc, não bộ của trẻ luôn ở trong trạng thái cảnh giác.
Nhiều trẻ bị sang chấn bởi những điều diễn ra mỗi ngày mà người lớn không nhận ra.
Việc liên tục bị chê bai, so sánh với người khác, ép buộc, làm nhục hoặc phủ nhận cảm xúc khiến trẻ dần tin rằng bản thân không đủ tốt và không xứng đáng được yêu thương.
Không ít trẻ phải chứng kiến những cuộc cãi vã giữa cha mẹ, bạo lực gia đình, những lời đe dọa ly hôn hoặc chiến tranh lạnh kéo dài.
Dù người lớn nghĩ rằng con còn nhỏ không hiểu, nhưng não bộ của trẻ vẫn tiếp nhận toàn bộ bầu không khí căng thẳng đó.
Có những đứa trẻ bị bỏ rơi về mặt cảm xúc. Cha mẹ vẫn chăm lo đầy đủ vật chất nhưng rất hiếm khi lắng nghe, ôm ấp, trò chuyện hay đáp ứng nhu cầu tình cảm của con. Sự thiếu kết nối này cũng là một dạng tổn thương.
Những thay đổi lớn trong cuộc sống như chuyển nhà, đổi trường, cha mẹ ly hôn, có em bé mới, mất người thân hoặc người chăm sóc chính cũng có thể khiến trẻ rơi vào khủng hoảng nếu không được chuẩn bị và đồng hành đúng cách.
Ngoài ra, trẻ bị xâm hại, bắt nạt hoặc bị đe dọa về thể chất, tinh thần cũng có nguy cơ cao hình thành sang chấn tâm lý nghiêm trọng.
Những biểu hiện thường gặp
Không phải đứa trẻ nào bị sang chấn cũng khóc nhiều hoặc kể lại điều đã xảy ra.
3. Biểu hiện thông qua cảm xúc, hành vi và cơ thể.
Nhiều trẻ trở nên sợ hãi, giật mình, dễ khóc, cáu gắt hoặc bám cha mẹ quá mức.
Một số khác lại thu mình, ít giao tiếp, mất hứng thú với các hoạt động vui chơi, không còn hào hứng khám phá như trước.
Giấc ngủ thường bị ảnh hưởng. Trẻ có thể gặp ác mộng, khó ngủ, ngủ không sâu, thức giấc giữa đêm hoặc sợ ngủ một mình.
Một dấu hiệu rất dễ bị bỏ qua là sự thoái lui phát triển. Trẻ đã biết tự ăn, tự đi vệ sinh hoặc nói tốt bỗng quay trở lại các hành vi của lứa tuổi nhỏ hơn như đái dầm, bám người chăm sóc, nói ít đi hoặc chỉ muốn được bế.
Bên cạnh đó, nhiều trẻ thường xuyên đau bụng, đau đầu, biếng ăn hoặc ăn quá nhiều mà không tìm thấy nguyên nhân thực thể rõ ràng.
Đây có thể là cách cơ thể biểu hiện những căng thẳng tâm lý bên trong.
4. Khi não bộ học cách sinh tồn
Khi phải sống trong môi trường căng thẳng kéo dài, não bộ sẽ chuyển từ chế độ phát triển sang chế độ sinh tồn.
Lúc này, trẻ có thể hình thành bốn kiểu thích nghi phổ biến.
Có trẻ phản ứng bằng cách chiến đấu. Các con trở nên hung hăng, chống đối, dễ nổi nóng và luôn trong trạng thái phòng vệ.
Có trẻ lựa chọn bỏ chạy. Các con né tránh, lo lắng, sợ sai, sợ bị phê bình, luôn muốn trốn khỏi những tình huống gây áp lực.
Có trẻ rơi vào trạng thái đóng băng. Trẻ lặng lẽ, ít biểu lộ cảm xúc, mất hứng thú và dường như không còn phản ứng với những gì diễn ra xung quanh.
Một số trẻ lại phân ly. Trẻ tách mình khỏi cảm xúc, như không còn cảm nhận rõ niềm vui hay nỗi buồn, sống như đang ở một thế giới khác để tự bảo vệ mình.
Cần hiểu là đây không phải bản chất tính cách của con. Đó chỉ là những cách mà não bộ học được để giúp trẻ tồn tại trong môi trường mà trẻ cảm nhận là không an toàn.
5. Nếu không được chữa lành, điều gì sẽ xảy ra.
Khi những phản ứng sinh tồn kéo dài nhiều năm, chúng sẽ dần trở thành một phần tính cách.
Đứa trẻ lớn lên luôn cố làm hài lòng người khác, rất khó nói lời từ chối vì sợ bị bỏ rơi.
Có người luôn sống trong lo âu, cảnh giác, không dám tin tưởng ai.
Có người gặp khó khăn trong việc điều hòa cảm xúc, dễ nổi giận, dễ suy sụp hoặc rơi vào trầm cảm.
Không ít người trưởng thành vẫn loay hoay trong các mối quan hệ vì những vết thương từ tuổi thơ chưa từng được chữa lành.
Nhiều vấn đề của tuổi thiếu niên và tuổi trưởng thành thực chất bắt nguồn từ những sang chấn đã xảy ra rất sớm trong cuộc đời.
6. Cha mẹ có thể làm gì?
Điều đầu tiên con trẻ cần không phải là những lời dạy dỗ, mà là cảm giác an toàn.
Hãy lắng nghe con nhiều hơn thay vì chỉ vội vàng sửa sai.
Đừng ép con phải nói khi con chưa sẵn sàng.
Duy trì một nhịp sinh hoạt ổn định, bởi sự ổn định giúp não bộ cảm thấy được bảo vệ.
Hạn chế quát mắng, đe dọa và những hình phạt khiến trẻ càng thêm sợ hãi.
Khuyến khích con chơi, đọc sách, vẽ tranh, kể chuyện hoặc tham gia các hoạt động giúp bộc lộ cảm xúc một cách tự nhiên.
Nếu những biểu hiện kéo dài trên một tháng hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến việc ăn, ngủ, học tập và giao tiếp, cha mẹ nên đưa con đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá và hỗ trợ sớm.
Điều chữa lành một đứa trẻ không chỉ là thời gian.
Điều chữa lành là sự hiện diện của một người lớn đủ bình tĩnh để lắng nghe, đủ yêu thương để thấu hiểu và đủ kiên nhẫn để đồng hành.
Khi một đứa trẻ được sống trong cảm giác an toàn, não bộ sẽ dần rời khỏi chế độ sinh tồn để quay trở lại với nhiệm vụ quan trọng nhất của nó như phát triển, học hỏi và lớn lên một cách khỏe mạnh.
Bởi mỗi đứa trẻ đều xứng đáng được lớn lên trong tình yêu thương, chứ không phải trong nỗi sợ hãi.
CHUYÊN GIA TÂM LÝ PHẠM HIỀN
Lĩnh vực hoạt động:
1. Tư vấn nuôi dạy con toàn diện
2. Tư vấn tâm lý học đường
3. Tư vấn hôn nhân và gia đình
4. Tư vấn mối quan hệ cha mẹ và con cái
5. Tư vấn phát triển toàn diện con trẻ
6. Tư vấn giải tỏa stress và áp lực
7. Tư vấn định hướng học tập và nghề nghiệp
8. Tư vấn văn hóa và quản trị doanh nghiệp
9. Tư vấn và trị liệu trẻ đặc biệt (Phổ tự kỷ – ADS, Tăng động giảm chú ý – ADHD, chậm nói, chậm phát triển, chậm hòa nhập,…)
10. Tư vấn và trị liệu bệnh lý ở trẻ (Rối loạn lo âu, trầm cảm, rối loạn ám ảnh – OCD, rối loạn cảm xúc, rối loạn hành vi,…)
THÔNG TIN LIÊN HỆ
1. Hotline: 0973 455 492
2. Website: https://chuyengiaphamhien.edu.vn/
3. Youtube: https://www.youtube.com/@chuyengiatamlyphamhien
4. Fanpage: https://www.facebook.com/chuyengiaphamhien.tamlygiaoduc/
5. Tiktok: https://www.tiktok.com/@chuyengiatamlyphamhien
