Trong đời sống hiện nay, rất nhiều người sống trong trạng thái mệt mỏi cảm xúc kéo dài.
Họ dễ buồn, dễ tổn thương, dễ suy nghĩ nhiều và luôn cảm thấy bản thân đang bị đánh giá hoặc không được tôn trọng.
Điều đáng nói là không phải lúc nào nguyên nhân cũng đến từ người khác hay từ hoàn cảnh thực tế.
Có những lúc điều khiến con người đau khổ lại nằm ở chính cách não bộ diễn giải sự việc theo hướng tiêu cực.
Một câu nói bình thường có thể bị hiểu thành sự chỉ trích.
Một ánh nhìn thoáng qua cũng có thể bị diễn giải thành sự coi thường.
Một lần im lặng hoặc trả lời ngắn gọn có thể khiến người ta tưởng tượng ra hàng loạt suy nghĩ rằng mình bị ghét bỏ, bị lạnh nhạt hoặc không còn được quan tâm.
Lâu dần, con người không còn phản ứng với sự việc thực tế nữa mà phản ứng với những gì bản thân tự suy diễn bên trong đầu mình.
Đây là một trong những nguyên nhân khiến rất nhiều mối quan hệ hiện nay trở nên căng thẳng, xa cách và đầy hiểu lầm dù vấn đề thực tế không quá lớn.
1.Não bộ không tiếp nhận thông tin một cách hoàn toàn khách quan.
Nhiều người thường nghĩ rằng những gì mình cảm thấy chắc chắn là đúng.
Họ tin rằng nếu bản thân thấy buồn, thấy bị tổn thương hoặc thấy người khác có thái độ thì điều đó đồng nghĩa với việc người kia thật sự có ý xấu.
Nhưng thực tế, não bộ con người không hoạt động như một chiếc máy ghi hình trung lập.
Não bộ luôn xử lý thông tin thông qua cảm xúc, ký ức, trải nghiệm và những niềm tin đã tồn tại từ trước.
Điều này có nghĩa rằng cùng một sự việc nhưng mỗi người có thể hiểu theo một cách hoàn toàn khác nhau.
Có người khi thấy bạn bè trả lời tin nhắn chậm sẽ nghĩ đơn giản rằng đối phương đang bận.
Nhưng cũng có người ngay lập tức cảm thấy mình bị xem nhẹ hoặc không còn quan trọng.
Có người khi được góp ý sẽ xem đó là cơ hội để điều chỉnh bản thân, nhưng cũng có người lại cảm thấy mình bị phủ nhận giá trị.
Sự việc giống nhau nhưng cách diễn giải khác nhau vì nội tâm mỗi người khác nhau.
Người mang nhiều bất an bên trong thường nhìn thế giới bằng tâm thế phòng vệ và lo sợ.
Họ dễ phát hiện những tín hiệu tiêu cực dù thực tế chưa chắc điều đó tồn tại.
2. Những tổn thương cũ âm thầm tạo ra lối suy nghĩ tiêu cực
Rất nhiều cách suy nghĩ tiêu cực của con người không xuất hiện ngẫu nhiên mà được hình thành từ những trải nghiệm kéo dài trong quá khứ.
Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường thường xuyên bị chê bai sẽ dễ trở thành người luôn sợ bị đánh giá.
Một người từng bị phản bội sẽ rất khó tin tưởng người khác.
Một người từng bị xem thường sẽ luôn nhạy cảm với ánh mắt và thái độ xung quanh.
Khi những tổn thương này không được nhận diện và chữa lành, não bộ sẽ dần hình thành cơ chế tự bảo vệ.
Con người bắt đầu sống trong trạng thái cảnh giác cao độ.
Họ liên tục quan sát thái độ của người khác để tránh bị tổn thương thêm lần nữa.
Chính điều này khiến họ dễ đọc quá nhiều ý nghĩa từ những điều rất bình thường.
Một lời góp ý nhẹ cũng có thể bị hiểu thành sự phủ nhận.
Một sự im lặng ngắn ngủi cũng đủ khiến họ lo lắng và suy diễn hàng loạt kịch bản tiêu cực.
Trong tâm lý học, đây được gọi là thiên lệch nhận thức.
Não bộ có xu hướng chọn lọc thông tin theo hướng phù hợp với những niềm tin đã tồn tại sẵn bên trong.
Nếu một người luôn tin rằng bản thân không đủ tốt, họ sẽ rất dễ chú ý đến những dấu hiệu tiêu cực và bỏ qua những điều tích cực.
Điều nguy hiểm là phần lớn con người không nhận ra mình đang bị chính nhận thức méo mó dẫn dắt.
Họ tin những suy diễn đó là sự thật tuyệt đối.
3. Xã hội hiện đại đang làm con người ngày càng dễ hiểu sai nhau
Ngày nay, con người giao tiếp với nhau rất nhiều qua điện thoại và mạng xã hội.
Nhưng giao tiếp qua màn hình lại thiếu đi ánh mắt, giọng nói và cảm xúc trực tiếp.
Khi thiếu những tín hiệu tự nhiên đó, não bộ sẽ tự động lấp đầy khoảng trống bằng sự suy diễn.
Đó là lý do vì sao chỉ một tin nhắn ngắn gọn cũng có thể khiến người khác cảm thấy bị lạnh nhạt.
Một lần xem tin không trả lời cũng đủ khiến nhiều người nghĩ rằng mình đang bị xem thường.
Một trạng thái im lặng trên mạng xã hội cũng có thể làm người ta suy nghĩ cả ngày.
Đặc biệt với những người đang cô đơn hoặc thiếu ổn định cảm xúc, não bộ càng dễ tạo ra những kịch bản tiêu cực không có thật.
Họ không còn nhìn sự việc như nó đang diễn ra mà nhìn thông qua nỗi sợ bên trong chính mình.
Mạng xã hội còn khiến con người dễ rơi vào trạng thái so sánh liên tục.
Khi nhìn thấy người khác thành công, vui vẻ hoặc được quan tâm, nhiều người bắt đầu cảm thấy bản thân thua kém, cô đơn và thiếu giá trị.
Họ quên rằng những gì xuất hiện trên mạng thường chỉ là phần được lựa chọn để thể hiện chứ không phản ánh toàn bộ cuộc sống thật.
4. Cảm xúc mạnh khiến lý trí bị méo đi
Khi cảm xúc dâng cao, khả năng đánh giá khách quan của não bộ sẽ giảm xuống.
Lúc tức giận, con người dễ quy kết và phóng đại vấn đề.
Lúc buồn, con người dễ nhìn mọi thứ theo hướng tiêu cực.
Lúc lo âu, não bộ thường tưởng tượng ra những tình huống tồi tệ nhất.
Đó là lý do vì sao rất nhiều người phản ứng quá mức chỉ vì một tình huống nhỏ. Có người cắt đứt mối quan hệ vì một hiểu lầm chưa được kiểm chứng.
Có người nói ra những lời gây tổn thương chỉ vì cảm xúc nhất thời.
Có người tự làm khổ mình suốt thời gian dài bằng những suy nghĩ tiêu cực không có bằng chứng rõ ràng.
Khi cảm xúc điều khiển toàn bộ nhận thức, con người sẽ không còn nhìn sự việc đúng với bản chất của nó nữa.
5. Thực tế không phải mọi suy nghĩ xuất hiện trong đầu đều là sự thật
Một sai lầm phổ biến của con người là đồng nhất suy nghĩ với sự thật.
Họ cho rằng điều mình nghĩ chắc chắn phản ánh đúng thực tế.
Nhưng thực tế, suy nghĩ chỉ là sản phẩm của não bộ và não bộ luôn chịu ảnh hưởng bởi cảm xúc, nỗi sợ, ký ức và thói quen nhận thức.
Có những suy nghĩ hoàn toàn sai lệch nhưng được lặp đi lặp lại quá nhiều đến mức con người tin đó là sự thật.
Có người luôn nghĩ rằng không ai thật lòng với mình.
Có người luôn nghĩ mình thất bại và vô dụng.
Có người tin rằng ai cũng đang đánh giá và xem thường mình.
Nếu không học cách kiểm tra lại những suy nghĩ này, con người sẽ sống trong trạng thái tự làm đau bản thân bằng chính nhận thức của mình.
6. Điều quan trọng không phải là phản ứng ngay mà là học cách kiểm tra lại suy nghĩ
Khi cảm xúc khó chịu xuất hiện, điều cần thiết không phải là lập tức kết luận hay phản ứng ngay.
Điều quan trọng hơn là học cách dừng lại để kiểm tra xem cách mình đang hiểu vấn đề có thật sự đúng với thực tế hay không.
Con người cần tự hỏi liệu mình có bằng chứng rõ ràng cho điều đang nghĩ hay không.
Có khả năng nào khác ngoài điều tiêu cực mà bản thân đang suy diễn hay không.
Người kia thật sự có ý như vậy hay chỉ là não bộ mình đang tự động diễn giải theo thói quen cũ.
Chỉ cần học cách chậm lại vài phút, rất nhiều hiểu lầm và tổn thương không cần thiết đã có thể được ngăn chặn.
Điều này không có nghĩa là phủ nhận cảm xúc của bản thân.
Cảm xúc vẫn cần được lắng nghe. Nhưng cảm xúc không nên trở thành thứ quyết định toàn bộ nhận thức và hành động.
7. Điều hòa cái tôi giúp con người bớt tự làm khổ mình
Rất nhiều đau khổ trong các mối quan hệ hiện nay xuất phát từ một cái tôi quá nhạy cảm và luôn muốn được thỏa mãn.
Khi con người quá cần được công nhận, quá cần được chú ý hoặc quá mong người khác phải hiểu mình ngay lập tức, họ sẽ rất dễ thất vọng khi mọi thứ không diễn ra đúng kỳ vọng.
Chỉ cần người khác phản ứng không như mong muốn, não bộ sẽ nhanh chóng diễn giải thành sự vô tâm, thiếu tôn trọng hoặc không còn yêu thương.
Điều hòa cái tôi không có nghĩa là ép bản thân phải chịu đựng hay phủ nhận cảm xúc.
Điều đó đơn giản là học cách nhìn sự việc cân bằng hơn, không xem mọi phản ứng của người khác đều nhắm vào mình và không vội kết luận khi chưa hiểu rõ vấn đề.
Khi cái tôi được điều hòa, con người sẽ giảm bớt sự phòng vệ, bớt suy diễn và nhẹ lòng hơn trong các mối quan hệ.
8. Sự trưởng thành nằm ở khả năng quan sát chính suy nghĩ của mình
Người trưởng thành không phải là người không còn suy nghĩ tiêu cực hay không còn tổn thương.
Sự trưởng thành thật sự nằm ở khả năng nhận ra rằng không phải mọi suy nghĩ xuất hiện trong đầu đều đúng.
Họ biết quan sát cảm xúc thay vì lập tức bị cảm xúc kéo đi.
Họ biết kiểm tra lại nhận thức trước khi kết luận.
Họ hiểu rằng đôi khi não bộ chỉ đang lặp lại những nỗi sợ cũ chứ không phản ánh đúng thực tế hiện tại.
Khi học được cách quan sát suy nghĩ thay vì tin ngay vào mọi điều xuất hiện trong đầu, con người sẽ dần thoát khỏi kiểu sống bị điều khiển bởi lo âu, tự ái và suy diễn tiêu cực.
Họ sẽ bình tĩnh hơn trong các mối quan hệ, ít hiểu lầm hơn và cũng bớt tự làm khổ bản thân hơn.
——
Bởi cuối cùng, không phải mọi điều não bộ nói với chúng ta đều là sự thật.
Sự trưởng thành trong nhận thức là khi con người biết dừng lại giữa cảm xúc và phản ứng để nhìn sự việc gần với thực tế hơn thay vì bị cuốn theo những diễn giải tiêu cực quen thuộc bên trong mình.
