Những bất ổn trong nhận thức, tính cách, tâm lý và hành vi ở tuổi teen hiện nay không phải tự nhiên xuất hiện trong một giai đoạn ngắn của tuổi dậy thì.
Đó thường là kết quả của cả một quá trình phát triển kéo dài với nhiều tổn thương, áp lực và thiếu hụt tích tụ từ những năm tháng trước đó.
Khi bước vào tuổi thiếu niên, sự thay đổi mạnh về nội tiết, cảm xúc và nhận thức khiến mọi vấn đề bên trong bắt đầu bộc lộ rõ ràng hơn.
Nhiều cha mẹ thường cho rằng tuổi dậy thì thì đứa trẻ nào cũng bướng bỉnh, khó dạy và chống đối. Tuy nhiên thực tế không hoàn toàn đơn giản như vậy.
Tuổi dậy thì không tạo ra toàn bộ vấn đề mà chỉ làm khuếch đại những điều đã tồn tại âm thầm từ trước.
Một đứa trẻ từng thiếu kết nối cảm xúc, thường xuyên bị áp lực, bị so sánh, bị phủ nhận cảm xúc hoặc lớn lên trong môi trường căng thẳng sẽ rất dễ bùng phát các vấn đề tâm lý khi bước vào giai đoạn này.
1. Giai đoạn lớp 6 đến lớp 8 dễ xuất hiện sự nổi loạn
Đây là giai đoạn chuyển tiếp đầy mâu thuẫn giữa trẻ con và người lớn.
Các con bắt đầu muốn được công nhận suy nghĩ riêng, muốn có quyền quyết định và muốn khẳng định bản thân.
Tuy nhiên khả năng kiểm soát cảm xúc lại chưa phát triển đầy đủ. Điều này khiến các con dễ phản ứng theo cảm xúc tức thời thay vì suy nghĩ chín chắn.
Bên trong nhiều bạn nhỏ tồn tại sự giằng xé rất lớn. Các con muốn tự lập nhưng vẫn còn phụ thuộc. Muốn được tôn trọng nhưng lại sợ bị đánh giá. Muốn thể hiện cá tính nhưng chưa hiểu rõ bản thân là ai.
Những xung đột nội tâm này khiến nhiều bạn trở nên nhạy cảm hơn với mọi phản ứng từ người lớn.
Nhiều cha mẹ bắt đầu thấy con thay đổi rõ rệt. Các con dễ cáu gắt khi bị nhắc nhở. Dễ phản ứng mạnh với những góp ý nhỏ. Không thích bị kiểm soát quá nhiều. Thích làm ngược lại điều cha mẹ yêu cầu. Bắt đầu giữ kín chuyện cá nhân và nghe bạn bè nhiều hơn gia đình.
Điều đáng chú ý là rất nhiều hành vi bị cho là hư thực chất lại là biểu hiện của sự bất ổn cảm xúc bên trong.
Một đứa trẻ liên tục cãi lời đôi khi không phải vì muốn chống đối mà vì bên trong đã tích tụ quá nhiều cảm xúc tiêu cực nhưng không biết cách diễn đạt phù hợp.
Một đứa trẻ tỏ ra bất cần đôi khi lại là đứa đang rất cần được công nhận giá trị bản thân.
Một đứa trẻ thường xuyên đóng cửa phòng, tránh giao tiếp chưa chắc ghét gia đình mà có thể đang mệt mỏi tâm lý nhưng không biết chia sẻ với ai.
2. Môi trường gia đình ảnh hưởng rất lớn đến tâm lý tuổi teen
Rất nhiều cha mẹ chỉ tập trung xử lý hành vi bên ngoài mà quên rằng hành vi của trẻ thường phản ánh môi trường sống lâu dài của các con.
Một gia đình thường xuyên căng thẳng sẽ khiến trẻ sống trong trạng thái phòng vệ cảm xúc kéo dài. Khi cha mẹ hay cãi nhau, nóng nảy hoặc cực đoan, hệ thần kinh của trẻ cũng dễ trở nên căng cứng. Các con dễ mất bình tĩnh, khó kiểm soát cảm xúc và phản ứng mạnh hơn bình thường.
Một số gia đình lại kiểm soát con quá mức. Mọi giao tiếp đều xoay quanh mệnh lệnh, ép buộc và kỳ vọng. Trẻ ít được nói lên suy nghĩ riêng. Ít được lắng nghe cảm xúc thật.
Khi bị kiểm soát kéo dài, sự phản kháng sẽ dần hình thành bên trong. Đến tuổi teen, nhiều đứa trẻ bắt đầu chống đối như một cách giành lại cảm giác được làm chủ bản thân.
Ngoài ra còn có những gia đình tuy đầy đủ vật chất nhưng thiếu kết nối cảm xúc thật sự. Cha mẹ quá bận rộn. Các cuộc trò chuyện chỉ xoay quanh học tập và thành tích. Con cái không cảm nhận được sự đồng hành sâu sắc về mặt tinh thần.
Điều này khiến nhiều đứa trẻ lớn lên trong cảm giác cô đơn dù vẫn sống trong một gia đình đầy đủ.
3. Giai đoạn lớp 9 đến lớp 11 dễ rơi vào bất ổn tâm lý sâu hơn
Nếu giai đoạn đầu tuổi teen thường biểu hiện bằng sự nổi loạn bên ngoài thì giai đoạn sau lại dễ xuất hiện những khủng hoảng tâm lý sâu hơn ở bên trong.
Đây là thời điểm áp lực học tập, định hướng tương lai và nhu cầu khẳng định giá trị bản thân tăng rất mạnh.
Nhiều bạn bắt đầu sống trong cảm giác lo lắng thường trực. Lo mình học không tốt. Lo bị tụt lại phía sau. Lo không đáp ứng được kỳ vọng của gia đình. Lo tương lai mơ hồ và thiếu định hướng.
Khi áp lực kéo dài nhưng không có kỹ năng cân bằng cảm xúc, tâm lý rất dễ rơi vào trạng thái quá tải.
Đây cũng là độ tuổi mà các con đặc biệt nhạy cảm với việc so sánh bản thân với người khác.
Chỉ cần điểm số thấp hơn bạn bè, ngoại hình không nổi bật, không được công nhận hoặc bị chê bai trên mạng xã hội cũng có thể khiến nhiều bạn cảm thấy mình vô giá trị.
Có những bạn bên ngoài vẫn đi học bình thường nhưng bên trong luôn sống với cảm giác mình không đủ tốt, không ai hiểu mình và mình không thể bằng người khác.
Mạng xã hội càng làm áp lực tâm lý ở tuổi teen trở nên nặng nề hơn.
Các con phải tiếp xúc liên tục với hình ảnh thành công, ngoại hình hoàn hảo và những cuộc sống được tô vẽ lung linh. Điều này khiến nhiều bạn hình thành cảm giác tự ti, mệt mỏi và luôn phải cố gắng chứng minh giá trị của bản thân.
4. những dấu hiệu bất ổn tâm lý thường bị người lớn bỏ qua
Nhiều vấn đề tâm lý không xuất hiện ngay bằng những biểu hiện nghiêm trọng.
Ban đầu thường chỉ là những thay đổi nhỏ trong cảm xúc và hành vi.
Các con có thể trở nên cáu gắt hơn trước. Ngủ muộn hoặc ngủ thất thường. Ít nói chuyện với gia đình. Mất hứng thú với những điều từng yêu thích. Ngại giao tiếp. Học tập giảm sút. Dễ khóc hoặc dễ kích động hơn bình thường.
Điều đáng lo là nhiều người lớn thường chỉ nhìn các biểu hiện đó như sự lười biếng, hư hỏng hoặc thiếu ý chí.
Trong khi thực tế có những đứa trẻ đã mệt mỏi tinh thần trong thời gian dài nhưng không ai nhận ra.
5.Điều tuổi teen thực sự cần từ cha mẹ
Tuổi teen cần những người đủ bình tĩnh để lắng nghe trước khi phán xét. Đủ tinh tế để nhìn thấy phía sau hành vi là những cảm xúc chưa được gọi tên. Đủ quyết đoán để đặt giới hạn đúng nhưng cũng đủ thấu hiểu để không biến việc dạy dỗ thành áp lực và đối đầu.
Có những lúc điều giúp một đứa trẻ thay đổi không phải là thêm một bài giảng đạo lý mà chỉ đơn giản là cảm giác cuối cùng cũng có người chịu hiểu mình thay vì chỉ trách mình.
Khi một đứa trẻ nổi loạn hoặc bất ổn tâm lý, điều quan trọng không chỉ là tìm cách sửa hành vi bên ngoài.
Điều cần thiết hơn là hiểu bên trong đứa trẻ đó đang thiếu điều gì, đang tổn thương ở đâu và đang bất lực như thế nào trong việc tự kiểm soát cảm xúc của chính mình.
