Một trong những nghịch lý đau lòng của giáo dục hiện nay là.học sinh đến trường để học, nhưng lại dần mất đi khả năng học thật.
Các con bị cuốn vào vòng xoáy học thêm để không bị bỏ lại; làm bài theo khuôn mẫu để được điểm cao, và đôi khi phải chiều theo hệ thống để không bị gây khó dễ
Trong khi đó, một bộ phận giáo viên rơi vào xung đột lợi ích khi dạy trên lớp chưa đủ nên dạy thêm để bù thu nhập
Nhưng chính điều đó lại vô tình tạo ra sự lệch lạc khi học sinh không học thêm có thể bị đối xử khác
Vấn đề không nằm ở cá nhân, mà nằm ở cơ chế vận hành của cả hệ thống.
Vì vậy, nếu muốn giải quyết tận gốc, cần những giải pháp rõ ràng, minh bạch và đủ sâu.
1. Tách bạch vai trò giáo viên trường học và dạy thêm nhưng phải đảm bảo phải “sống được”
Giáo viên đã đăng ký dạy trong trường thì không dạy thêm dưới bất kỳ hình thức nào
Đồng thời phải đảm bảo mức lương đủ để họ sống ổn định
Đây là giải pháp đánh thẳng vào gốc rễ xung đột lợi ích.
Khi một giáo viên vừa dạy chính khóa, vừa dạy thêm chính học sinh của mình sẽ rất khó đảm bảo sự công bằng tuyệt đối.
Dù không cố ý, vẫn dễ xảy ra giảm tốc độ giảng dạy trên lớp, ngầm ưu tiên học sinh học thêm; hoặc tạo áp lực vô hình khiến học sinh tự nguyện đi học thêm
Nhưng vấn đề nằm ở đâu bởi nếu chỉ cấm mà không đảm bảo thu nhập thì giáo viên sẽ mất nguồn sống chính. Dẫn đến dạy thêm chui, hoặc rời bỏ nghề.
Vì vậy, điều kiện bắt buộc đi kèm là lương đủ sống (không phải tồn tại, mà là sống tử tế). Có cơ chế thưởng theo năng lực thực. Giảm áp lực hành chính để giáo viên tập trung vào chuyên môn
Khi đó, việc không dạy thêm không còn là hy sinh, mà là một lựa chọn nghề nghiệp đúng đắn.
2. Minh bạch hóa hoạt động gia sư khi đưa dạy thêm về đúng bản chất dịch vụ
Người dạy gia sư phải đăng ký và có niêm yết rõ ràng về học phí, nội dung, hình thức. Được quản lý như một nghề hợp pháp
Bởi dạy thêm tự thân không xấu. Vấn đề nằm ở sự thiếu minh bạch và nhập nhằng vai trò.
Hiện nay nhiều lớp học thêm không được kiểm soát, không có chuẩn chất lượng, không có trách nhiệm giải trình
Dẫn đến chất lượng phụ thuộc hoàn toàn vào lương tâm người dạy. Phụ huynh và học sinh không có cơ sở để đánh giá
Nếu minh bạch hóa thì giáo viên trở thành người cung cấp dịch vụ giáo dục. Phải chịu áp lực chất lượng, phản hồi từ thị trường, trách nhiệm nghề nghiệp
Điều này tạo ra một thị trường lành mạnh khi Ai dạy tốt → được chọn/Ai dạy kém → tự bị đào thải
3. Cơ chế giám sát và bảo vệ học sinh là yếu tố then chốt nhưng đang bị bỏ ngỏ
Thực tế hiện nay học sinh sợ bị trù dập nên không dám phản ánh. Phụ huynh biết nhưng im lặng vì sợ ảnh hưởng đến con dẫn đến một vùng tối không ai kiểm soát
Vậy nên cần có kênh phản ánh ẩn danh, độc lập với nhà trường. Hệ thống tiếp nhận, xác minh và xử lý rõ ràng. Có hậu quả thực sự đối với hành vi vi phạm.
Bởi một hệ thống nếu có luật nhưng không có giám sát thì luật chỉ tồn tại trên giấy. Ngược lại, khi người yếu thế (học sinh) được bảo vệ, và người vi phạm biết chắc sẽ bị phát hiện hành vi sai sẽ tự giảm
Đây chính là “răng” của hệ thống, thứ quyết định luật có sống được hay không.
4. Đổi cách học và cách thi để chấm dứt học như máy photo
Gốc rễ của vấn đề là thi cử dựa vào ghi nhớ. Điểm số là thước đo gần như duy nhất nên học sinh buộc phải học thuộc, làm theo mẫu, luyện đề lặp lại
Hệ quả mất tư duy độc lập, không hiểu bản chất vấn đề, phụ thuộc hoàn toàn vào cách làm có sẵn
Vậy nên, đánh giá năng lực thay vì trí nhớ. Tăng bài tập mở, tình huống thực tế..Học theo dự án, trải nghiệm.
Bởi khi đề thi thay đổi thì cách dạy buộc phải thay đổi và cách học cũng thay đổi theo. Nên nếu không thay đổi khâu đánh giá, mọi cải cách khác chỉ là hình thức.
5. Tách rõ dạy học và luyện thi
Thực trạng một giáo viên có thể dạy kiến thức trên lớp, đồng thời dạy luyện thi ngoài giờ tạo ra thế độc quyền “Người ra đề cũng là người bán cách giải”
Vậy nên, trường học chịu trách nhiệm dạy nền tảng. Trung tâm luyện thi hoạt động độc lập, minh bạch.
Khi vai trò được tách bạch sẽ giảm xung đột lợi ích, tăng tính công bằng. Học sinh không bị phụ thuộc vào một cá nhân
6. Nâng chuẩn đạo đức nghề và cơ chế sàng lọc
Thẳng thắn nhìn nhận không phải ai đứng lớp cũng đủ tâm, tầm và trách nhiệm với học sinh
Vậy nên, đánh giá định kỳ không chỉ về chuyên môn mà cả đạo đức. Cho phép phản hồi từ học sinh và phụ huynh. Có cơ chế loại bỏ nếu vi phạm lặp lại
Giáo dục là ngành đặc biệt nên sai một người sẽ ảnh hưởng cả một thế hệ nhỏ.
Vì vậy, không thể chỉ nhắc nhở mà cần có cơ chế lọc thật sự.
Những giải pháp này tưởng chừng đơn giản chỉ là không dạy thêm trong trường, minh bạch hóa gia sư. Nhưng để thực hiện được, cần đi kèm một hệ thống đồng bộ:
Đảm bảo đời sống giáo viên. Minh bạch và giám sát thực chất. Đổi cách học và cách thi từ gốc
Nếu chỉ làm một phần thì hệ thống sẽ tự điều chỉnh để lách luật. Nhưng nếu làm đủ và làm thật thì giáo dục có thể quay lại đúng bản chất của nó.
Sẽ không phải là nơi tạo ra những cỗ máy điểm số,
mà là nơi nuôi dưỡng con người có tư duy, có nhân cách và có khả năng sống độc lập.
