Có một nghịch lý rất phổ biến trong việc dạy con hiện nay là cha mẹ nói rất nhiều điều đúng.
Nhưng lại sống và hành xử hoàn toàn ngược với điều mình muốn con trở thành.
Và chính sự lệch pha này mới là thứ tàn phá con trẻ mạnh nhất chứ không phải thiếu tiền, thiếu trường tốt hay thiếu phương pháp.
Trong trị liệu gia đình, có một sự thật rất khó nghe nhưng buộc phải nói thẳng một số vấn đề của con không bắt đầu từ con.
Nó bắt đầu từ sự mâu thuẫn kéo dài trong tư duy, cảm xúc và hành vi của cha mẹ.
Cha mẹ muốn con trở thành người thế này, nhưng lại sống, nghĩ và dạy theo một hướng hoàn toàn khác.
Và đứa trẻ với hệ thần kinh còn non đã không thể xử lý nổi sự lệch pha đó.
1. Cha mẹ muốn kết quả nhưng không chịu đi con đường tạo ra kết quả
Cha mẹ muốn con kiên trì, tự tin, độc lập, biết suy nghĩ, biết chịu trách nhiệm
Vấn đề của cha mẹ là không chịu được quá trình. Muốn kết quả nhanh, muốn con phải khác ngay, trong khi bản thân lại bỏ dở, thiếu bền bỉ, dễ chán, dễ cáu.
Vấn đề của con là không học được kiên trì, mà học được sự bất an. Mỗi lần con chậm, con sai, hệ thần kinh của con hiểu rằng mình không được phép chậm sinh né tránh, bỏ cuộc.
Trẻ không bỏ cuộc vì yếu mà bỏ cuộc vì không có môi trường an toàn để kiên trì.
Cha mẹ lại nóng vội, thiếu bền bỉ, dán nhãn, làm thay, quyết thay. Kiểm soát, bao bọc quá mức. Ra lệnh thay vì dẫn dắt. Đổ lỗi thay vì soi lại mình
Cha mẹ chỉ nhìn thấy đích đến, nhưng chưa bao giờ đi con đường nội tâm để tạo ra đích đến đó.
Trẻ con không thể tự nhiên có kiên trì nếu mỗi ngày chứng kiến người lớn bỏ dở.
Không thể tự tin nếu mỗi sai sót đều bị soi mói, chê bai.
Không thể độc lập nếu chưa từng được thử để sai và tự sửa.
2. Tư duy dạy con rẽ ngang khi nói một đằng làm một nẻo
Một mặt cha mẹ dạy con phải trung thực, con phải bình tĩnh, con phải lắng nghe
Nhưng mặt khác, con lại thấy cha mẹ nói dối, thất hứa, nói sai sự thật để tiện việc. Cha mẹ bùng nổ cảm xúc, quát mắng, đổ ập áp lực lên con. Cha mẹ chưa từng nghe con nói trọn vẹn một suy nghĩ
Trong đầu đứa trẻ hình thành một mâu thuẫn lớn rằng vậy rốt cuộc con phải sống theo lời nói của cha mẹ hay theo cách cha mẹ đang sống?
Và vì trẻ học bằng quan sát mô phỏng và bắt chước, nên trẻ buộc phải tin vào hành vi, chứ không phải lời dạy.
Vấn đề của cha mẹ là dùng nhãn để xả thất vọng con có làm được gì đâu, nói mãi không hiểu, sao ngu thế
Vấn đề của con là não trẻ không phân biệt bị mắng và mình là người tệ. Con đồng nhất bản thân với nhãn mà mất dần nhân dạng.
Trẻ không thiếu tự tin mà bị lấy mất quyền tin vào chính mình.
3. Hành động dạy con rẽ ngược khi vừa muốn con lớn, vừa giữ con nhỏ
Cha mẹ muốn con trưởng thành, nhưng lại không giao việc, không cho chịu trách nhiệm, không cho vấp ngã, không cho tự quyết
Kết quả là con bị kẹt giữa hai thông điệp đối nghịch khi bắt con phải tự lập, nhưng con không được tự làm
Sự mâu thuẫn này tạo ra trẻ lười không phải vì lười, mà vì không biết bắt đầu từ đâu.
Trẻ chống đối không phải vì hư, mà vì không còn lối đi hợp lý.
Trẻ thụ động không phải vì kém, mà vì bị tước quyền lớn lên
Vấn đề của cha mẹ là quát mắng, đánh đòn, chì chiết, cãi nhau trước mặt con nên cha mẹ đang sống bằng xả cảm xúc, không phải giáo dục.
Vấn đề của con là con học được rằng yêu thương đi kèm đau đớn gắn bó luôn có điều kiện nên con hoặc trở nên hung hăng, hoặc khép chặt cảm xúc.
Trẻ không vô cảm mà trẻ tự bảo vệ mình khỏi tổn thương lặp lại.
4. Khi không có đường đi rõ ràng thì đứa trẻ sẽ đi ngược
Một đứa trẻ không được làm mẫu đúng, không được chỉ đường cụ thể, không được cho phép sai, không được sửa sai an toàn. Sẽ không thể đi đúng theo mong muốn của cha mẹ.
Và khi không có con đường nào để đi cho đúng, trẻ chỉ còn hai lựa chọn đi ngược bằng chống đối, bướng bỉnh, bỏ mặc, nổi loạn, hoặc tắt lịm khi thu mình, vô cảm, lệ thuộc, mất động lực
Dù chọn cách nào, con cũng khổ.
Và đến lúc ấy, cha mẹ cũng khổ theo vì bất lực, hoang mang, oán trách con. Nhưng vẫn không hiểu gốc rễ nằm ở đâu
Vấn đề của cha mẹ là sợ con vất vả, sợ chậm, sợ bẩn, sợ sai nên làm thay tất cả, rồi quay lại trách con lười.
Vấn đề của con là con không hình thành được cảm giác có ích, trách nhiệm, năng lực thực tế
Hãy nhớ không giao việc là tước quyền trưởng thành.
5. Bi kịch lớn nhất khi cha mẹ tưởng con có vấn đề trong khi vấn đề nằm ở hệ quy chiếu
Nhiều cha mẹ đi tìm chẩn đoán, phương pháp trường lớp, thầy cô. Nhưng lại bỏ quên một điều cốt lõi là ệ tư duy, cảm xúc và hành động của chính mình đang rẽ loạn.
Khi tư duy không nhất quán. Cảm xúc không được điều tiết. Hành động không làm gương. Thì mọi phương pháp đều vô hiệu.
Vấn đề của cha mẹ là quen độc thoại, quen đúng, quen áp đặt.
Vấn đề của con làbcon học được rằng nói cũng vô ích nên tắt tiếng, hoặc nói bằng chống đối.
Trẻ không cứng đầu mà không còn tin vào giao tiếp lành mạnh.
6. Muốn con độc lập nhưng không dám buông tay
Vấn đề của cha mẹ la nỗi sợ mất kiểm soát được ngụy trang bằng “thương con
Vấn đề của con là con bị kẹt giữa hai thông điệp con phải tự lập và con không được tự làm. Mâu thuẫn này tạo ra tê liệt hành động.
7. Muốn con không nói dối nhưng cha mẹ sống sai sự thật
Vấn đề của cha mẹ là nói dối để tiện việc, thất hứa cho xong chuyện.
Vấn đề của con làncon học rằng sự thật không an toàn nên nói dối để tồn tại.
Trẻ không gian dối mà bắt chước chiến lược sinh tồn của người lớn.
8. Muốn con giao tiếp tốt nhưng cấm con nói
Vấn đề của cha mẹ là khó chịu với cảm xúc, suy nghĩ của con.
Vấn đề của con là con không học được diễn đạt nên cảm xúc tích tụ từ đó bùng nổ sai cách.
9. Muốn con vượt khó nhưng không cho con khổ
Vấn đề của cha mẹ là đồng nhất khổ với thất bại trong làm cha mẹ.
Vấn đề của con là con không có năng lực phục hồi nên gặp khó là sập.
10. Muốn con thông minh nhưng không cho con tự nghĩ
Vấn đề của cha mẹ là quen kiểm soát, quen quyết thay.
Vấn đề của con là não không được tập nên lệ thuộc và sợ quyết định.
11. Muốn con thay đổi nhưng chỉ ra lệnh
Vấn đề của cha mẹ là không dạy kỹ năng, chỉ đòi kết quả.
Vấn đề của con là không biết bắt đầu từ đâu nên bất lực và chống đối.
Thực tế cha mẹ né nhận lỗi thì con không học được chịu trách nhiệm. Cha mẹ tiêu cực thì con bất an. Cha mẹ bừa bộn thì con không có cấu trúc nội tâm. Cha mẹ phản ứng bộc phát thì con sống trong hỗn loạn. Cha mẹ so sánh thì con mất giá trị bản thân
——–
Hãy nhớ đứa trẻ rất cần cha mẹ nhất quán.
Muốn con đi đúng đường cha mẹ phải đi trước một bước, phải sống điều mình dạy, phải làm mẫu, không chỉ nói
Không có đứa trẻ nào cố tình làm cha mẹ khổ. Chỉ có những đứa trẻ bị đặt vào một mê cung cha mẹ chỉ đích rất xa nhưng không xây con đường để con đi.
Và khi con đi ngược, đó không phải sự phản bội mà đó là lời kêu cứu.
Con không đi sai mà đang phản ứng hợp lý với một hệ nuôi dạy mâu thuẫn.
Muốn con có đường đi cha mẹ phải thống nhất lại chính mình, phải sống điều mình dạy, phải dạy bằng hành vi, không bằng mệnh lệnh
Trị liệu trẻ không bắt đầu từ trẻ. Nó bắt đầu từ cha mẹ đủ dũng cảm nhìn lại mình.
*Cha mẹ cần soi chiếu bản thân:
Con tôi đang sống trong bao nhiêu mâu thuẫn từ người lớn?
Điều tôi muốn con có thì tôi có đang sống điều đó không?
Tôi đang dạy con bằng lời hay bằng trạng thái sống?
Tôi đang giúp con lớn hay giữ con nhỏ để tôi đỡ lo?
Tôi có giao quyền hay chỉ giao áp lực?
Con chống đối hay con đang tuyệt vọng vì không có lối đi?
Tôi có cho con quyền được sai mà không bị làm nhục không?
Con im lặng vì ngoan hay vì không còn tin sẽ được lắng nghe?
Tôi có đang dùng so sánh để xả thất vọng của mình không?
Con thiếu động lực hay tôi đã tước mất động lực bằng kiểm soát?
Gia đình tôi có an toàn về cảm xúc không?
Tôi có dám nhận lỗi trước mặt con không?
Nếu tôi là con tôi, tôi có muốn lớn lên trong ngôi nhà này không?
Tôi sẵn sàng thay đổi mình đến đâu để con có đường đi?
* Cha mẹ cần tỉnh thức
Muốn con kiên trì cha mẹ phải cho phép quá trình chậm, không giục vàkhông mắng
Muốn con tự tin ngừng dán nhãn và mô tả hành vi thay vì đánh giá con người
Muốn con yêu thương thì gia đình phải an toàn cảm xúc trước
Muốn con chăm làm thì giao việc nhỏ, đều và không làm thay
Muốn con lắng nghe thì nghe con nói trọn vẹn, kể cả khi không đồng ý
Muốn con độc lập.thì cho con quyền tự làm, tự sai và tự sửa ( trên thảo luận dạy con)
Muốn con trung thực cha mẹ giữ lời, nói thật, dám nhận sai
Muốn con giao tiếp, thì cho con quyền nói mà không cắt và không quát
Muốn con vượt khó cho con trải nghiệm khổ có kiểm soát
Muốn con thông minh hãy hỏi thay vì nói, dẫn dắt thay vì quyết hộ
Nguyên tắc không sửa con bằng mệnh lệnh. Chỉ sửa con bằng việc sửa môi trường và người lớn.
—
Con không sống nổi trong một hệ nuôi dạy mâu thuẫn kéo dài.
Khi cha mẹ muốn một đằng
nhưng sống một nẻo, dạy một kiểu phản ứng một kiểu khác và đứa trẻ không có đường nào để đi cho đúng.
Và khi con đi ngược, đó không phải hư. Đó là phản ứng sinh tồn.
RIÊNG CHO CHA MẸ CÓ CON TỰ KỶ / ADHD
Trong các ca tự kỷ, ADHD, rối loạn hành vi, lo âu học đường… điểm chung không nằm ở đứa trẻ, mà nằm ở một hệ nuôi dạy rối, ngược và thiếu nhất quán.
Cha mẹ của trẻ đặc biệt thường rơi vào mâu thuẫn kép:
Một mặt kỳ vọng con phải bình thường, phải tiến bộ nhanh
Mặt khác lại bao bọc, kiểm soát, làm thay, nghĩ thay vì sợ con không chịu được
Chính mâu thuẫn này làm hệ thần kinh trẻ luôn trong trạng thái quá tải.
*Ví dụ điển hình:
Muốn con tập trung, nhưng môi trường gia đình luôn căng thẳng, quát tháo
Muốn con tự lập, nhưng không cho con tự làm vì nó chậm, nó sai
Muốn con kiểm soát cảm xúc, nhưng cha mẹ là người mất kiểm soát trước
*Hãy nhớ với trẻ tự kỷ / ADHD khác biệt khi:
Não không lọc được mâu thuẫn
Hệ thần kinh không tự điều chỉnh được khi thông điệp nuôi dạy trái chiều
Nên trẻ không hư, không lười, không cố tình chống đối. Trẻ đang phản ứng đúng với một hệ nuôi dạy sai cấu trúc.
Muốn trị liệu trẻ đặc biệt, phải trị lại cách cha mẹ sống với trẻ trước.
1. Con không đặc biệt theo cách cha mẹ nghĩ – Chỉ là con đang sống trong hệ nuôi dạy mâu thuẫn
Rất nhiều cha mẹ đến trị liệu với câu hỏi “Vì sao con em đi rất nhiều nơi trong nhiều năm can thiệp không tiến bộ?”
Nhưng ít ai dám đối diện câu hỏi gốc rễ hơn “Con tôi đang phải sống trong bao nhiêu mâu thuẫn từ chính cha mẹ?”
Muốn con bình tĩnh nhưng cha mẹ luôn căng thẳng.
Muốn con tập trung nhưng gia đình đầy quát tháo.
Muốn con tự lập nhưng không cho con tự làm.
Với trẻ đặc biệt, mâu thuẫn không chỉ gây khó chịu. Nó đánh thẳng vào hệ thần kinh. Con không chậm mà con đang quá tải.
2. Muốn con tiến bộ sâu, nhưng cha mẹ lại là người nóng vội nhất.
Cha mẹ trẻ đặc biệt thường rất sốt ruột so tiến trình của con với con nhà người ta, biểu đồ, mốc phát triển. Nhưng não của trẻ đặc biệt không phát triển trong áp lực.
Khi cha mẹ giục não trẻ chuyển sang chế độ sinh tồn, khả năng học bị tắt
Muốn con đi tiến bộ sâu và nhanh cha mẹ phải cho phép con đi chậm.
3. Cha mẹ muốn con tự lập nhưng làm tất cả thay cho con mà chẳng cho con được làm gì.
Con tôi vụng lắm, để tôi làm cho nhanh.
Con tôi chậm, không để nó tự làm được.
Chính câu nói đó giữ con mãi ở trạng thái lệ thuộc.
Trẻ tự kỷ / ADHD không học qua lời nói mà học qua trải nghiệm lặp lại. Không cho con làm thì não không hình thành đường dẫn. Rồi quay lại trách con không biết làm.
4. Con không chống đối mà con đang tìm lối thoát
Khi con gào khóc, đập phá, né tránh, lỳ lợm. Cha mẹ gọi đó là hư nhưng dưới góc nhìn trị liệu thì đó là phản ứng hợp lý của một hệ thần kinh quá tải.
Con không biết nói bằng lời nên con nói bằng hành vi.
5. Muốn con biết kiểm soát cảm xúc nhưng cha mẹ là người dế mất kiểm soát trước
Không có đứa trẻ nào học được bình tĩnh nếu mỗi ngày sống trong quát mắng, dọa nạt, bùng nổ cảm xúc
Trẻ đặc biệt không lọc được cảm xúc người lớn mà con hấp thụ trực tiếp.
Cha mẹ lo con không ổn định, nhưng chính cha mẹ đang là nguồn kích thích mạnh nhất.
6. Muốn con nghe lời nhưng chưa bao giờ nghe con
Cha mẹ nói rất nhiều nhưng không nghe con nói trọn vẹn một câu.
Với trẻ đặc biệt bị ngắt lời là bị phủ nhận, không được nghe là không tồn tại
Dần dần con im lặng, hoặc con hét lên bằng hành vi, đó không phải chống đối, mà đó là tuyệt vọng giao tiếp.
7. Cha mẹ muốn con tiến bộ nhưng lại sợ con khổ
Không cho con thất bại, va chạm, chờ đợi, chịu trách nhiệm. Trẻ đặc biệt cần rèn năng lực phục hồi hơn trẻ thường. Không được khổ có kiểm soát và gặp khó là sập hệ thống.
8. Dán nhãn, thứ giết chết động lực nhanh nhất.
Con tôi chậm lắm.
Nó có vấn đề.
Nó không làm được đâu.
Não trẻ nghe, tin và sống theo nhãn.
Trị liệu thất bại không phải vì phương pháp. Mà vì cha mẹ vẫn nói chuyện với con bằng nhãn.
9. Muốn con thay đổi nhưng chỉ ra lệnh.
Con phải thế này.
Con phải thế kia.
Nhưng không dạy từng bước, làm mẫu, lặp lại đủ lâu
Trẻ đặc biệt không tự suy ra được điều cha mẹ muốn.
Ra lệnh là gây hoang mang, và dạy kỹ năng là tạo đường đi.
Hãy nhớ con không cần cha mẹ bao bọc và phục vụ. Con cần cha mẹ nhất quán chỉ dạy. Mâu thuẫn là thứ làm trẻ đặc biệt sụp nhanh nhất.
Muốn con tự lập thì phải cho con quyền tự làm
Muốn con bình tĩnh thì nhà phải an toàn cảm xúc
Muốn con tiến bộ thì cha mẹ phải hạ nhịp
Trị liệu trẻ đặc biệt bắt đầu từ việc chỉnh lại cha mẹ.
Con đặc biệt không phải là vấn đề. Vấn để là con đang phải sống trong một hệ nuôi dạy rối vad rẽ loạn xạ.
Khi cha mẹ muốn một đằng, sống một nẻo, dạy một kiểu, phản ứng một kiểu khác…đứa trẻ không có đường nào để đi cho đúng.
Và khi con đi ngược,
đó không phải hư. Đó là phản ứng sinh tồn.
Muốn cứu con, đừng vội sửa con. Hãy sửa cách mình sống với con, sửa môi trường, sửa nhịp, sửa kỳ vọng.
Khi nền đúng, con sẽ tự đi lên.
