Rất nhiều cha mẹ cho rằng muốn con thay đổi thì phải nói thật nhiều, phân tích thật kỹ, dạy thật nhiều.
Nhưng trong thực tế tư vấn, tôi nhận ra điều khiến một đứa trẻ thay đổi lại thường không phải là những lời nói, mà là thái độ giao tiếp của cha mẹ trước khi lời nói được cất lên.
Một ánh mắt bình tĩnh, một khoảng lặng đúng lúc, một sự lắng nghe thật sự có thể làm dịu cả hệ thần kinh của con.
Ngược lại, một ánh mắt phán xét, một giọng nói gay gắt hay một thái độ áp đặt cũng đủ khiến não bộ của con chuyển sang trạng thái phòng thủ và chống đối.
Lì bướng không phải lúc nào cũng là bản chất của một đứa trẻ.
Rất nhiều sự chống đối chỉ là phản ứng tự vệ trước cách giao tiếp khiến con cảm thấy mình không được hiểu, không được tôn trọng hoặc không được an toàn.
1. Lắng nghe và không nhầm vai chủ thể
Trong mọi cuộc trò chuyện, chủ thể của vấn đề chính là con chứ không phải cha mẹ.
Cha mẹ chỉ là người đồng hành giúp con nhìn rõ vấn đề.
Khi cha mẹ giành quyền làm chủ cuộc nói chuyện, liên tục cắt ngang, kết luận hoặc biến câu chuyện của con thành bài học của mình, con sẽ dần khép lại.
Điều cha mẹ nghe được sau đó chỉ còn là những câu trả lời đối phó.
Lắng nghe đúng là để con được nói hết, được suy nghĩ và được cảm nhận rằng cảm xúc của mình có giá trị.
2. Lắng nghe và không trực diện tấn công vào vấn đề
Đừng bắt đầu bằng những câu như: Tại sao con lại làm thế/ Con sai ở đâu/ Mẹ biết hết rồi.
Những cách mở đầu này khiến não bộ lập tức chuyển sang trạng thái phòng thủ.
Hãy bắt đầu bằng việc tìm hiểu điều gì đã xảy ra, con đã nghĩ gì, con đã cảm thấy thế nào trước khi đi vào đúng vấn đề.
Khi cảm xúc được an toàn, sự thật mới có cơ hội xuất hiện.
3. Lắng nghe và không phán xét
Mỗi lời phán xét đều khiến khoảng cách giữa cha mẹ và con lớn thêm một chút.
Khi con cảm thấy mình bị kết luận là hư, lười, hỗn hay vô trách nhiệm, con sẽ không còn tập trung vào điều đúng sai nữa mà chỉ còn tìm cách bảo vệ bản thân.
Không phán xét không có nghĩa là đồng ý với hành vi sai, mà là tách con người của con ra khỏi lỗi sai để cùng sửa chữa.
4. Lắng nghe và không giáo điều, bắt ép
Không phải điều đúng nào cũng nên được truyền đạt bằng mệnh lệnh.
Khi cha mẹ luôn yêu cầu con phải làm theo mà không cho con cơ hội suy nghĩ, con sẽ chỉ có hai lựa chọn: miễn cưỡng phục tùng hoặc phản kháng.
Giáo dục bền vững là giúp con hiểu để tự lựa chọn điều đúng.
5. Lắng nghe và không dán nhãn tiêu cực
Đừng biến một hành vi thành bản chất của con.
Một lần nói dối không có nghĩa con là đứa trẻ dối trá.
Một lần thất bại không có nghĩa con kém cỏi.
Một lần nổi nóng không có nghĩa con hư hỏng.
Những chiếc nhãn tiêu cực sẽ dần trở thành nhận thức về chính bản thân con.
6. Lắng nghe và không đôi co
Khi cuộc nói chuyện trở thành cuộc thắng thua, cả cha mẹ và con đều thất bại.
Cha mẹ càng cố thắng bằng lời nói, con càng muốn thắng bằng cảm xúc.
Đôi co chỉ làm vượt ngưỡng đạo đức trong giao tiếp, khiến con nói những lời hỗn láo và cha mẹ cũng dễ buông ra những lời làm tổn thương con.
7. Lắng nghe và không suy diễn theo ý mình
Đừng lấy suy nghĩ của người lớn để áp lên thế giới của trẻ.
Điều cha mẹ cho là nhỏ có thể là rất lớn với con.
Điều cha mẹ cho là bình thường có thể là nỗi đau của con.
Hãy đặt mình vào vị trí của con trước khi yêu cầu con đặt mình vào vị trí của cha mẹ.
8. Lắng nghe và không so sánh
Mỗi lần bị so sánh, con sẽ mất đi một phần giá trị của bản thân.
Có đứa trẻ chọn tự ti và buông xuôi.
Có đứa trẻ chọn bất cần.
Có đứa trẻ chọn hiếu thắng để chứng minh.
Có đứa trẻ mang sự gai góc như một cách trả đũa.
So sánh không tạo động lực, mà tạo khoảng cách.
9. Lắng nghe để thấu cảm và cùng xác định đúng vấn đề
Đừng để cuộc trò chuyện lan man sang những lỗi cũ, những chuyện đã qua hoặc những điều không liên quan.
Hãy cùng con xác định: Con đang gặp khó khăn gì/Cha mẹ đang lo điều gì/ Hai bên cần giải quyết điều gì trước?
Khi đúng trọng tâm, giải pháp mới xuất hiện.
10. Lắng nghe và cùng con giải quyết đến cùng
Đừng để mỗi cuộc nói chuyện chỉ dừng ở việc trách mắng.
Một vấn đề chưa được giải quyết sẽ trở thành nhiều vấn đề khác.
Những ấm ức không được tháo gỡ sẽ tích tụ thành khoảng cách.
Đứa trẻ sẽ dần hình thành niềm tin rằng mình luôn là người bị đối xử bất công.
11. Lắng nghe và biết im lặng đúng lúc
Không phải lúc nào cha mẹ cũng cần dạy ngay.
Có những lúc điều con cần nhất chỉ là được nói hết.
Sự im lặng đúng lúc giúp con dần mở lòng, nói ra suy nghĩ thật, cảm xúc thật và những điều con đang che giấu.
Khi đó, cha mẹ mới thật sự trở thành nơi con tìm về mỗi khi bất ổn.
12. Lắng nghe và im lặng để cảm xúc được cân bằng
Khi cả hai đều đang nóng giận, mọi lời nói đều dễ trở thành vũ khí.
Im lặng không phải né tránh.
Im lặng là khoảng thời gian để hệ thần kinh bình tĩnh trở lại.
Khi cảm xúc ổn định, con mới đủ khả năng nhìn nhận lỗi sai và học cách sửa sai.
13. Lắng nghe và im lặng như chiếc phanh của xung đột
Có những lúc con nổi nóng, cãi lại, đòi hỏi hoặc cố tình khiêu khích.
Nếu cha mẹ phản ứng ngay, cuộc xung đột sẽ leo thang.
Nếu cha mẹ giữ được sự bình tĩnh, con sẽ không còn điểm tựa để cảm xúc tiêu cực tiếp tục bùng phát.
Sự bình tĩnh của cha mẹ chính là chiếc phanh giúp con dừng lại.
14. Biết dừng khi cha mẹ chưa kiểm soát được cảm xúc
Nếu cha mẹ vẫn còn tức giận, hãy tạm dừng cuộc nói chuyện.
Không nên dạy con khi chính mình đang mất kiểm soát.
Khoảng dừng ấy giúp cha mẹ bình tĩnh hơn, suy nghĩ rõ hơn về điều cần dạy, cách cần nói và mục tiêu cuối cùng là giúp con thay đổi chứ không phải khiến con sợ hãi.
15. Biết dừng khi cuộc tranh luận bắt đầu vượt ngưỡng
Khi con cãi lại, phản kháng hoặc cha mẹ bắt đầu mất bình tĩnh, hãy chủ động kết thúc cuộc tranh luận.
Có thể nói với con “Chúng ta đều đang nóng. Bố mẹ muốn cả hai cùng bình tĩnh rồi sẽ nói tiếp.”
Khoảng dừng ấy giúp cả hai giữ được sự tôn trọng dành cho nhau.
Giáo dục không phải là thắng con trong một cuộc cãi vã.
Giáo dục là giúp con dần thay đổi nhận thức sau nhiều lần được lắng nghe, được dẫn dắt và được yêu thương đúng cách.
Một đứa trẻ càng cảm thấy mình được thấu hiểu thì càng ít phải chống đối để bảo vệ bản thân.
Một đứa trẻ càng cảm thấy an toàn trong giao tiếp với cha mẹ thì càng sẵn sàng hợp tác.
Bởi vậy, giao tiếp không lời của cha mẹ luôn là bài học đầu tiên và cũng là bài học có sức ảnh hưởng lớn nhất đối với sự hình thành nhân cách của con trẻ.
