Trong những năm gần đây, mỗi mùa thi vào lớp 10 chuyên đều kéo theo những cuộc tranh luận quen thuộc.
Có người cho rằng trường chuyên là biểu tượng của bệnh thành tích, là nơi đẩy trẻ vào những cuộc cạnh tranh quá sớm.
Ngược lại, cũng có người xem việc đỗ chuyên như một bảo chứng cho tương lai và sẵn sàng đầu tư mọi nguồn lực để con bằng bạn bằng bè.
Điều đáng nói là cả hai cách nhìn cực đoan này đều bỏ qua một câu hỏi quan trọng hơn ” Đứa trẻ thực sự phù hợp với điều gì?”
Vấn đề không nằm ở trường chuyên. Vấn đề nằm ở việc người lớn có đang hiểu đúng năng lực, giới hạn và nhu cầu phát triển của con trẻ hay không.
1. Với những đứa trẻ có năng lực thực sự, thử thách là một phần của quá trình trưởng thành
Trong giáo dục, có một nghịch lý rất phổ biến.
Nhiều cha mẹ mong con phát triển tối đa khả năng nhưng lại muốn loại bỏ gần như mọi khó khăn trên con đường phát triển ấy.
Chúng ta muốn con mạnh mẽ nhưng lại không muốn con thất bại.
Muốn con tự tin nhưng lại không muốn con đối diện với cạnh tranh.
Muốn con bản lĩnh nhưng lại tìm cách dọn sạch mọi chướng ngại vật phía trước.
Thực tế, một đứa trẻ có năng lực học tập nổi bật nhưng luôn sống trong môi trường quá dễ dàng sẽ rất dễ hình thành ảo tưởng về chính mình.
Khi mọi việc đều thuận lợi, trẻ có thể nhầm lẫn giữa năng lực và sự thuận lợi.
Các thành tích ban đầu đến quá dễ khiến trẻ tin rằng bản thân luôn giỏi mà không cần nỗ lực tương xứng.
Nhưng xã hội không vận hành theo cách đó.
Sớm hay muộn, bất kỳ ai cũng sẽ gặp những người giỏi hơn mình, những mục tiêu lớn hơn mình và những thử thách vượt xa vùng an toàn quen thuộc.
Khi đó, thứ quyết định sự phát triển lâu dài không còn là tố chất ban đầu mà là khả năng kiên trì khi gặp thất bại.
Bởi vậy, với những đứa trẻ thực sự có năng lực, việc thử sức ở những môi trường có tính cạnh tranh phù hợp không phải để chạy đua thành tích mà để học cách trưởng thành trước giới hạn của chính mình.
2. Điều cần được rèn luyện nhiều khi không phải kiến thức mà là năng lực vượt khó
Nhiều cha mẹ nghĩ rằng mục tiêu của trường chuyên là học kiến thức nâng cao.
Thực ra, giá trị lớn nhất của những môi trường thử thách thường không nằm ở lượng kiến thức mà nằm ở quá trình hình thành phẩm chất.
Một đứa trẻ thông minh nhưng thiếu nghị lực giống như một chiếc xe có động cơ mạnh nhưng không đủ nhiên liệu cho hành trình dài.
Năng lực giúp trẻ đi nhanh trong một đoạn đường.
Ý chí mới giúp trẻ đi hết cả hành trình.
Ngày nay, không ít trẻ có điều kiện học tập tốt nhưng lại thiếu cơ hội trải nghiệm thất bại.
Mỗi khó khăn đều được người lớn giải quyết hộ.
Mỗi trở ngại đều được tìm cách loại bỏ trước khi trẻ phải đối diện.
Hệ quả là khi bước vào những giai đoạn thực sự cạnh tranh của cuộc sống, nhiều người trẻ không thiếu kiến thức nhưng lại thiếu khả năng chịu đựng áp lực, thiếu tính bền bỉ và dễ bỏ cuộc khi kết quả không như mong muốn.
Điểm yếu đó không thể được khắc phục bằng cách tiếp tục lựa chọn những con đường ngày càng dễ hơn.
Con người chỉ có thể học cách vượt khó bằng việc từng bước đối diện với khó khăn.
3. Điều đáng lo hiện nay không phải là quá nhiều trẻ bị ép thi chuyên mà là nhiều gia đình đang mất phương hướng trong việc đánh giá năng lực thật
Một thực trạng đang xuất hiện ngày càng rõ trong giáo dục hiện đại là nhiều cha mẹ không còn phân biệt được đâu là kỳ vọng hợp lý và đâu là kỳ vọng vượt quá năng lực thực tế của con.
Có những đứa trẻ có nền tảng học thuật chưa vững, khả năng tự học còn hạn chế, chưa hình thành được tính kỷ luật nhưng lại bị cuốn vào vòng xoáy luyện thi ngày đêm chỉ vì gia đình tin rằng trường chuyên là con đường duy nhất dẫn đến thành công.Khi đó, cuộc thi không còn là cơ hội phát triển mà trở thành gánh nặng tâm lý kéo dài nhiều năm.
Ngược lại, cũng có những đứa trẻ thực sự có năng lực nổi bật nhưng lại bị nuôi dưỡng trong tâm lý quá dễ dãi. Người lớn sợ áp lực, sợ cạnh tranh, sợ thất bại nên liên tục hạ thấp các thử thách trước mặt con. Kết quả là tiềm năng không được khai mở, năng lực không được bồi dưỡng và những khả năng đặc biệt dần bị mai một theo thời gian.
Hai hiện tượng tưởng như đối lập nhưng thực chất đều xuất phát từ cùng một nguyên nhân là người lớn đang nhìn trường chuyên bằng cảm xúc và định kiến nhiều hơn là bằng việc đánh giá khách quan năng lực của con.
4. Áp lực nhiều khi không đến từ trường chuyên mà đến từ cách người lớn nhìn nhận thành công
Cùng một kỳ thi, có đứa trẻ xem đó là trải nghiệm học tập.
Có đứa trẻ lại xem đó là trận chiến quyết định cả cuộc đời.
Sự khác biệt thường không nằm ở kỳ thi mà nằm ở cách người lớn phản ứng với kỳ thi.
Khi việc đỗ chuyên trở thành danh dự gia đình, trở thành công cụ so sánh với họ hàng, hàng xóm hoặc trở thành bằng chứng để chứng minh năng lực nuôi dạy con cái của cha mẹ thì áp lực sẽ trở nên vô cùng nặng nề.
Lúc ấy, đứa trẻ không còn thi cho bản thân mình.
Các con đang phải gánh trên vai kỳ vọng của rất nhiều người lớn.
Điều trẻ sợ nhất thường không phải là thất bại.
Điều các con sợ nhất là sự thất vọng, trách móc hoặc so sánh sau thất bại.
Ngược lại, khi cha mẹ xem kỳ thi đơn giản là một cơ hội thử sức, đỗ thì tiếp tục cố gắng, trượt thì rút kinh nghiệm và tìm con đường phù hợp khác thì chính trẻ cũng học được cách nhìn nhận thất bại là một phần tự nhiên của sự phát triển.
5. Trường chuyên không phải đích đến mà chỉ là một môi trường học tập
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là xem việc đỗ chuyên như chiến thắng cuối cùng.
Thực tế, trường chuyên chỉ là một môi trường.
Môi trường đó có thể rất phù hợp với một số học sinh nhưng không nhất thiết phù hợp với tất cả.
Có những con phát triển mạnh trong môi trường học thuật chuyên sâu.
Có những con lại phát triển tốt hơn ở các lĩnh vực nghệ thuật, thể thao, công nghệ, kinh doanh hoặc kỹ năng xã hội.
Không có một mô hình giáo dục nào phù hợp cho mọi đứa trẻ.
Điều quan trọng không phải là cố gắng đưa tất cả trẻ vào cùng một khuôn mẫu thành công.
Điều quan trọng là giúp mỗi đứa trẻ tìm được môi trường phù hợp nhất để phát triển thế mạnh của riêng mình.
6. Chống ép buộc là đúng nhưng cổ vũ sự dễ dãi cũng là một sai lầm khác
Xã hội ngày nay đang có xu hướng tích cực khi phản đối bệnh thành tích và việc ép học quá mức.
Tuy nhiên, đôi khi chúng ta lại đi từ cực đoan này sang cực đoan khác.
Từ việc ép con phải thành công bằng mọi giá chuyển sang quan điểm chỉ cần con vui là đủ.
Từ việc chạy theo thành tích chuyển sang tâm lý né tránh mọi áp lực.
Nhưng cuộc sống thực tế không vận hành theo nguyên tắc tránh khó.
Không ai có thể trưởng thành nếu cả tuổi trẻ chỉ sống trong vùng an toàn.
Giáo dục không phải là loại bỏ mọi thử thách khỏi cuộc đời con trẻ.
Giáo dục là giúp con có đủ năng lực nội tâm để bước qua thử thách một cách lành mạnh.
Đó mới là sự chuẩn bị thực sự cho tương lai.
——
Vậy nên cần hiểu đúng:
Trường chuyên không có tội.
Áp lực cũng không có tội.
Điều đáng bàn là chúng ta đang sử dụng chúng như thế nào.
Đừng ép những đứa trẻ chưa sẵn sàng phải chạy trên một đường đua vượt quá khả năng của mình.
Nhưng cũng đừng vì sợ áp lực mà giữ những đứa trẻ có năng lực ở mãi trong vùng dễ dàng và an toàn.
Không phải đứa trẻ nào cũng cần thi chuyên.
Nhưng những đứa trẻ có năng lực thực sự cần được thử thách để không lãng phí tiềm năng.
Bởi năng lực nếu không được nuôi dưỡng sẽ dần mai một.
Còn ý chí nếu không được rèn luyện sẽ rất khó tự nhiên xuất hiện khi bước vào cuộc sống trưởng thành.
